خشکسالی و برداشت بی‌رویه آب، غبار را بر آسمان قم نشاند

مدیرکل حفاظت محیط زیست قم، دلایل اصلی افزایش گرد و غبار در این استان را کاهش چشمگیر بارندگی‌ها و برداشت بیش از حد از منابع آب زیرزمینی عنوان کرد.

سیده مریم محمدی، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قم، با اشاره به نقش حیاتی بارندگی در تثبیت خاک و کاهش فرسایش بادی، از عدم وقوع بارندگی‌های مناسب و مستمر پس از سیلاب‌های سال ۱۳۹۸ در کشور خبر داد. وی توضیح داد که در شرایط خشکی شدید زمین و نبود رطوبت کافی، حتی وزش باد ملایم نیز می‌تواند منجر به بلند شدن ذرات خاک از سطح زمین شود.

محمدی افزود: “امروز سرعت باد حدود ۱۳ کیلومتر بر ساعت است، اما با وجود همین وزش باد ملایم، هوا غبارآلود شده است؛ این موضوع نشان می‌دهد که خاک ما تا چه اندازه خشک و رنجور شده است.” وی با تأکید بر افزایش میزان گرد و غبار در پنج سال اخیر در بسیاری از نقاط کشور، به‌ویژه استان قم، عنوان کرد که کاهش بارندگی‌ها یکی از دلایل اصلی این پدیده است و عوامل دیگری نیز شرایط را تشدید کرده‌اند.

وی ضعف مراتع و پوشش گیاهی را از پیامدهای کاهش بارندگی دانست و افزود: “وقتی بارندگی کاهش پیدا می‌کند، مراتع ضعیف‌تر و پوشش گیاهی نیز کم می‌شود. از سوی دیگر، چرای دام که در استان قم نسبت به وسعت استان میزان قابل توجهی دارد، موجب تشدید فرسایش خاک می‌شود.”

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قم همچنین به برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی اشاره کرد و گفت: “زمانی که بارش‌های سطحی کاهش پیدا می‌کند، برداشت‌های ما از منابع آب زیرزمینی نیز باید مدیریت شود، اما متأسفانه در استان قم بیش از ظرفیت منابع آب تجدیدپذیر برداشت می‌کنیم.” وی با بیان اینکه برای حفظ پایداری سرزمین و پایداری اکولوژیکی، تنها حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد از منابع آب تجدیدپذیر باید برداشت شود، اظهار داشت: “متأسفانه میزان برداشت در استان قم حتی از ۱۰۰ درصد ظرفیت نیز فراتر رفته است.”

محمدی ادامه داد: “هم چاه‌های غیرمجاز و هم بسیاری از چاه‌های مجاز، به دلیل هوشمند نبودن و ضعف در کنترل و پایش، برداشت مازاد دارند. این برداشت‌های بی‌رویه باعث می‌شود سطح ایستابی چاه‌ها روزبه‌روز پایین‌تر برود و بهره‌بردار نیز برای دسترسی به آب، مجبور به عمیق‌تر کردن چاه شود.” وی خاطرنشان کرد که عمیق‌تر شدن چاه‌ها، افزایش تعداد چاه‌های مجاز و غیرمجاز و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، چه در بخش کشاورزی و چه در بخش صنعت و سایر مصارف، در نهایت موجب تشدید گرد و غبار و افزایش فرسایش خاک می‌شود.

مدیرکل حفاظت محیط زیست استان قم با اشاره به وضعیت کسری مخزن آب‌های زیرزمینی استان قم، میزان این کسری را تا به امروز حدود ۲ میلیارد مترمکعب اعلام کرد و گفت: “این عدد بسیار بزرگی است.” وی افزود: “حتی اگر برای مدت ۱۰ سال از آب‌های زیرزمینی برداشت نکنیم و در همین مدت بارندگی‌ها نیز به‌صورت کامل و مطلوب اتفاق بیفتد، باز هم جبران این میزان کسری مخزن بسیار دشوار خواهد بود.”

محمدی هشدار داد: “ادامه این روند ابتدا خود را در قالب گرد و غبار و فرسایش بادی نشان می‌دهد، اما در مراحل بعد می‌تواند به فرونشست زمین و ایجاد فروچاله‌ها منجر شود؛ در این شرایط ممکن است حیات و قابلیت زیست سرزمین و منطقه برای همیشه از بین برود.” وی تأکید کرد: “زمانی که در مرحله گرد و غبار و فرسایش بادی قرار داریم، با وقوع بارندگی امکان احیای سرزمین وجود دارد، اما وقتی منطقه وارد مرحله فرونشست شود، حتی با ادامه بارندگی نیز امکان احیای کامل آن سرزمین وجود نخواهد داشت.”

وی در پایان گفت: “با فرونشست زمین، قابلیت اسفنجی خاک برای جذب آب به‌طور قطعی کاهش پیدا می‌کند، مرگ قطعی آن قطعه از زمین اتفاق می‌افتد.”

منبع: تسنیم