خطری که با باز شدن مدارس فرزندانتان را بی‌سوادتر می‌کند

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، دیروز، هم‌زمان با انتشار گزارش‌های تازه درباره آموزش و هوش مصنوعی، یک نمونه ساده در هند بار دیگر این مسئله را برجسته کرد: «ایرا سینگال»، معاون وزارت آموزش مدرسه و سوادآموزی هند، در همایش ملی «تفکر انتقادی» گفت خواهرزاده‌اش برای حل مسئله‌های ریاضی از هوش مصنوعی کمک گرفته، اما پاسخ‌های نادرست دریافت کرده و حتی مسیر حل مسئله را نیز در اختیار نداشته است. همین مثال، به بحث اصلی همایش تبدیل شد؛ اینکه دانش‌آموزی که پاسخ آماده می‌گیرد، لزوماً دانش‌آموزی نیست که مسئله را فهمیده باشد.

کارشناسان حاضر تأکید کردند ارزش واقعی آموزش در توانایی پرسیدن، بررسی‌کردن و تشخیص خطاست، نه فقط تولید پاسخ. مشکل اصلی از جایی آغاز می‌شود که یادگیری با گرفتن پاسخ اشتباه گرفته شود این نگرانی حالا پشتوانه پژوهشی هم پیدا کرده است.

مطالعه‌ای که در سپتامبر ۲۰۲۶ در «مجله بین‌المللی آموزش علوم، فناوری، مهندسی و ریاضی» منتشر شد، رفتار ۳۸ دانشجوی دوره کارشناسی را هنگام حل یک مسئله برنامه‌ریزی خطی بررسی کرد. پژوهشگران سه الگوی متفاوت یافتند: گروهی پاسخ تولیدشده توسط هوش مصنوعی را دریافت می‌کردند و بدون بررسی می‌پذیرفتند؛ گروهی از آن برای کنترل راه‌حل خود استفاده می‌کردند؛ و گروهی از هوش مصنوعی برای توضیح مفاهیم و فهم عمیق‌تر مسئله بهره می‌گرفتند.

نکته مهم این بود که صرف استفاده از هوش مصنوعی نشان نمی‌داد یادگیری اتفاق افتاده است؛ تفاوت اصلی در میزان درگیری ذهنی دانشجو با مسئله بود. اما شاید مهم‌ترین شاهد، آزمایشی باشد که پیش‌تر در دبیرستان‌های ترکیه انجام شد.

پژوهشگران دانشگاه پنسیلوانیا نزدیک به هزار دانش‌آموز دبیرستانی را در یک آزمایش تصادفی کنترل‌شده بررسی کردند. دسترسی عادی به جی‌پی‌تی-۴ باعث شد عملکرد دانش‌آموزان در تمرین‌ها ۴۸ درصد بهتر شود؛ نسخه‌ای که با راهنمایی‌های آموزشی و خودداری از ارائه مستقیم پاسخ طراحی شده بود، بهبود ۱۲۷ درصدی در تمرین‌ها ایجاد کرد.

اما زمانی که دسترسی به هوش مصنوعی در آزمون واقعی قطع شد، گروهی که از نسخه عادی استفاده کرده بودند ۱۷ درصد ضعیف‌تر از دانش‌آموزانی عمل کردند که اصلاً به هوش مصنوعی دسترسی نداشتند. پژوهشگران نتیجه گرفتند مسئله فقط دقت هوش مصنوعی نیست؛ استفاده از آن به‌عنوان «عصا» می‌تواند بخشی از فرایند یادگیری را حذف کند.

دانش‌آموز ممکن است با نمره بهتر، مهارت ضعیف‌تری داشته باشد این تناقض از مهم‌ترین خطرهای آموزشی هوش مصنوعی است! دانش‌آموز ممکن است در حضور چت‌بات مسئله را سریع‌تر حل کند، متن بهتری تحویل دهد یا حتی نتیجه‌ای پیچیده‌تر تولید کند، اما این عملکرد الزاماً به معنای افزایش توانایی مستقل او نیست.

سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) نیز در «چشم‌انداز آموزش دیجیتال ۲۰۲۶» هشدار داده است که ابزارهای عمومی هوش مصنوعی می‌توانند عملکرد دانش‌آموز را در انجام یک وظیفه افزایش دهند، بدون آنکه الزاماً یادگیری او بیشتر شود. این نهاد از «تنبلی فراشناختی» و کاهش درگیری ذهنی به‌عنوان ریسک‌های احتمالی واگذاری فعالیت‌های شناختی به چت‌بات‌ها نام برده است.

در مقابل، هنگامی که هوش مصنوعی با هدف آموزشی مشخص و برای واداشتن دانش‌آموز به استدلال طراحی شود، نتایج می‌تواند متفاوت باشد. از طرفی این نگرانی به حل معادله و مسئله ریاضی محدود نمی‌شود.

نیچر در گزارش ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ به یافته‌هایی اشاره کرده که نشان می‌دهد در ۲۰۲۵، ۹۰ درصد از بیش از هزار عضو هیئت علمی دانشگاه‌های آمریکا معتقد بودند هوش مصنوعی مولد می‌تواند مهارت تفکر انتقادی دانشجویان را کاهش دهد. در یک پیمایش جهانی دیگر با بیش از ۸ هزار پاسخ‌دهنده، حدود ۲۰ درصد از دانشجویانی که از هوش مصنوعی استفاده می‌کردند گفتند اکنون حل مسئله بدون آن برایشان دشوارتر شده است.

با این حال، خود نیچر تأکید می‌کند که پژوهش‌های موجود هنوز به یک نتیجه قطعی نرسیده‌اند و مطالعات بلندمدت و دقیق درباره اثر واقعی هوش مصنوعی بر یادگیری همچنان کم است. داده‌های جدید OECD از کاهش برخی مهارت‌های پایه هم خبر می‌دهند داده‌های منتشرشده در نتایج برنامه ارزیابی دانش‌آموزان OECD نیز تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌کند.

در نتایج پیسا ۲۰۲۵، ۴۶ درصد از دانش‌آموزان کشورهای عضو OECD گفته‌اند دست‌کم هفتگی برای یادگیری از چت‌بات‌های هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. هم‌زمان، میانگین عملکرد ریاضی در کشورهای OECD طی فاصله ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵ ۲۲ امتیاز کاهش داشته و نمرات خواندن نیز ۲۸ امتیاز افت کرده است.

البته این آمار به‌هیچ‌وجه ثابت نمی‌کند که افت مهارت‌ها ناشی از هوش مصنوعی بوده؛ اما OECD در تحلیل خود تأکید کرده مهارت‌هایی مانند ارزیابی شواهد، تشخیص واقعیت از نظر و مواجهه با ابهام، در عصر پاسخ‌های آماده اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند. بازار کار هم دقیقاً دنبال انسانی است که بتواند پاسخ را بررسی کند دلیل این نگرانی فقط نمره مدرسه نیست.

یک مطالعه ملی در آمریکا با مشارکت بیش از ۳۶۰۰ نفر از کارفرمایان، معلمان، دانش‌آموزان، والدین و صاحب‌نظران نشان می‌دهد کارفرمایان بیش از گذشته به مهارت‌هایی مانند تفکر انتقادی، ارتباط و سازگاری توجه می‌کنند. پژوهش دیگری از زیپ‌ریکروتر نیز گزارش کرده ۶۵ درصد کارفرمایان اهمیت تفکر انتقادی را در فرایند استخدام بیشتر از گذشته می‌دانند و ۵۹ درصد نیز همین روند را درباره قضاوت و تصمیم‌گیری گزارش کرده‌اند.

بنابراین ارزش نیروی انسانی در اقتصاد هوش مصنوعی الزاماً با توانایی «تولید پاسخ» تعیین نمی‌شود؛ پاسخ را هوش مصنوعی هم می‌تواند تولید کند. مزیت انسان بیشتر در تشخیص مسئله، سنجش شواهد، پرسیدن سؤال درست، فهم زمینه و پذیرش مسئولیت تصمیم باقی می‌ماند.

با این حال، نتیجه تحقیقات فعلی دعوت به حذف هوش مصنوعی از مدرسه نیست. کمیسیون اروپا در گزارش تازه خود تأکید کرده استفاده از هوش مصنوعی زمانی می‌تواند به یادگیری کمک کند که دانش‌آموز همچنان درگیر فکرکردن و ارزیابی محتوا باشد.

مسئله بنابراین «هوش مصنوعی یا آموزش» نیست؛ مسئله این است که چه چیزی را به ماشین می‌سپاریم و چه چیزی را باید خود دانش‌آموز انجام دهد. اگر دانش‌آموز مسئله را از ابتدا تا انتها به چت‌بات واگذار کند، ممکن است نمره امروز بهتر شود اما مهارتی که قرار بوده برای فردا ساخته شود، شکل نگیرد.

در مقابل، اگر هوش مصنوعی پاسخ را به چالش بکشد، خطاها را آشکار کند و دانش‌آموز را مجبور به استدلال کند، همان فناوری می‌تواند به ابزار یادگیری تبدیل شود.