نوبل پزشکی از وصیت‌ مخترع دینامیت متولد شد

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، نوبل فیزیولوژی یا پزشکی یکی از پنج جایزه‌ای است که آلفرد نوبل در وصیت‌نامه‌اش پیش‌بینی کرده بود. این جایزه به کسی تعلق می‌گیرد که مهم‌ترین کشف را در حوزه فیزیولوژی یا پزشکی انجام داده باشد.

این عبارت از متن وصیت‌نامه است و معیار اصلی جایزه همین است: «کشف»، نه لزوماً درمان یا محصول نهایی. مجمع نوبل جایزه نوبل پزشکی ۲۰۲۶ را به سه پژوهشگر اعطا کرد.

این ۳نفر به پاس کشف‌های بنیادین خود درباره «کانال‌های یونی کنترل‌شونده با نور و اپتوژنتیک» شایسته دریافت این جایزه شناخته شده‌اند. پیتر هگمان و گئورگ ناگل پروتئینی به نام کانال‌رودوپسین را کشف کردند؛ پروتئینی با ویژگی منحصربه‌فرد که باعث می‌شود سلول‌هایی که این پروتئین در آن‌ها قرار می‌گیرد، نسبت به نور حساس شوند.

کارل دایسروت سپس ژن کانال‌رودوپسین را وارد سلول‌های عصبی موش‌ها کرد. او نشان داد که تاباندن نور آبی می‌تواند یک سیگنال عصبی ایجاد کند.

در ادامه، این پژوهشگر توانست همین سازوکار کنترل‌شونده با نور را در مغز موش‌های زنده نیز به کار بگیرد.

از دینامیت تا جایزه آلفرد نوبل، شیمی‌دان و مهندس سوئدی، با اختراع دینامیت ثروتی هنگفت اندوخت. او در ۱۸۹۵ وصیت‌نامه‌ای نوشت که بیشتر دارایی‌اش را به صندوقی اختصاص می‌داد تا سود سالانه آن به کسانی برسد که «بیشترین فایده را برای بشریت» داشته‌اند.

این جایزه‌ها در پنج حوزه تعریف شد: فیزیک، شیمی، فیزیولوژی یا پزشکی، ادبیات و صلح. نخستین جوایز نوبل در پنج حوزه فیزیک، شیمی، پزشکی، ادبیات و صلح در سال ۱۹۰۱ اعطا شد.

این پنج جایزه را خود آلفرد نوبل در وصیت‌نامه‌اش تعیین کرده بود. جایزه اقتصاد در وصیت‌نامه نبود.

بخش پزشکی در وصیت‌نامه چنین تعریف شده است: مهم‌ترین «کشف» در فیزیولوژی یا پزشکی. معیار، کشف است و نه لزوماً درمان یا محصول نهایی.

به همین دلیل گاهی جایزه به پژوهش‌هایی می‌رسد که سال‌ها بعد به بالین بیمار می‌رسند. از ۱۹۰۱ تاکنون این جایزه ۱۱۶ بار به ۲۳۲ برنده اعطا شده است.

نقاط عطف نوبل پزشکی مسیر نوبل پزشکی را می‌توان در چند نقطه عطف خلاصه کرد: ۱۹۰۱؛ آغاز نوبل پزشکی با درمان دیفتری، ۱۹۲۳؛ کشف انسولین، ۱۹۴۵؛ کشف پنی‌سیلین و آغاز عصر آنتی‌بیوتیک‌ها، ۱۹۶۲؛ کشف ساختار دی‌ان‌ای، ۱۹۸۳؛ کشف عناصر ژنتیکی متحرک، ۲۰۰۸؛ کشف ویروس اچ‌آی‌وی و نقش ویروس‌ها در بیماری‌ها، ۲۰۲۰؛ کشف ویروس هپاتیت سی، ۲۰۲۳؛ کشف‌هایی که زمینه‌ساز واکسن‌های ام‌آر‌ان‌ای شدند، ۲۰۲۴؛ کشف نقش میکروآران‌ای در تنظیم ژن‌ها و ۲۰۲۶؛ کشف‌های مرتبط با کانال‌های یونی حساس به نور و توسعه اپتوژنتیک. این نقاط عطف، تصویری فشرده از مسیری بیش از یک قرن ارائه می‌کنند؛ مسیری از مقابله با بیماری‌ها تا رمزگشایی سازوکارهای سلول، ژن، سیستم ایمنی و مغز.

چه کسی تصمیم می‌گیرد؟ داور نهایی، مجمع نوبل در مؤسسه کارولینسکا است، متشکل از ۵۰ استاد، و کمیته‌ای پنج‌نفره مقدمات را فراهم می‌کند.

فرآیند انتخاب تقریباً یک سال طول می‌کشد. در پاییز از هزاران پژوهشگر و استاد، از جمله برندگان پیشین، دعوت می‌شود نامزد معرفی کنند.

معرفی صرف پذیرفته نیست و مهلت دریافت نامزدها پایان ژانویه است. کمیته در طول سال با کمک متخصصان بیرونی نامزدها را بررسی می‌کند و مجمع در نخستین دوشنبه اکتبر رأی می‌دهد.

امسال توماس پرلمان، دبیرکل مجمع نوبل، نام برندگان را اعلام کرد. برندگان جایزه، چند ماه بعد از اعلام نامشان در اکتبر(مهر)، در یک مراسم رسمی جایزه را تحویل می‌گیرند.

این مراسم همیشه روز ۱۰ دسامبر برگزار می‌شود، چون نوبل در ۱۰ دسامبر ۱۸۹۶ درگذشت و این تاریخ به‌نشانه یادبود او انتخاب شده است. فهرست نامزدها و مذاکرات ۵۰ سال محرمانه می‌ماند.

قاعده‌های اصلی روشن است: هر جایزه حداکثر بین سه نفر تقسیم می‌شود و فقط به افراد زنده می‌رسد، هرچند کسی که پس از اعلام و پیش از مراسم درگذرد جایزه‌اش را حفظ می‌کند، چنان‌که رالف استاینمن در ۲۰۱۱ چنین شد. چرا اپتوژنتیک؟

کمیته این کار را بر ایده‌ای استوار دانست که فرانسیس کریک، برنده نوبل ۱۹۶۲، مطرح کرده بود: نور می‌تواند کلید کنترل سلول‌های خاص باشد. به گفته نوبل، پژوهشگران با این ابزار می‌توانند خاطرات را زنده کنند، احساس‌ها را بسازند و رفتارها را برانگیزند و نورون‌های درگیر در اختلال‌های روانی و عصبی را بررسی کنند.

منشأ این ابزار قدرتمند هم جالب است: پروتئینی حساس به نور در جلبک‌هایی که نور را دنبال می‌کنند. پژوهشی پایه درباره یک جلبک تک‌سلولی، بنیان ابزاری شد که امروز در آزمایشگاه‌های جهان به کار می‌رود.

رئیس کمیته نوبل گفته است این روش امکان نقشه‌برداری از مغز را به شیوه‌ای فراهم می‌کند که زمانی فقط رؤیایش را می‌شد دید.