«پیامدهای فقهی نظریه انتظار با تکیه بر دیدگاه‌های امام خامنه‌ای(ره)» بررسی شد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، امام شهید در بیانات خود مکرر به مسئله انتظار مهدی موعود (عج) اشاره داشته‌اند و از آن تبیینی فعال ارائه می‌دهند. بنابر این نظریه، انتظار به‌معنای قانع‌نشدن به وضع موجود و اشتیاق انسان برای دسترسی به وضعی برتر و بالاتر است؛ همچنین در این نظریه، هم فرج منحصر به فرج نهایی نیست و هم به مقدمات اجتماعی فرج نهایی توجه شده است.
از این رو حجت‌الاسلام ابوالحسن حسنی، استاد سطوح عالی حوزه علمیه و پژوهشگر فقه سیاسی، در مقاله‌ای با عنوان «پیامدهای فقهی نظریه انتظار با تکیه بر دیدگاه‌های امام خامنه‌ای» و بر اساس این نظریه که انتظار تکلیف ایجاد می‌کند، تبیینی از چیستی تکالیف ناشی از انتظار را ارائه می‌دهد.
روش این تحقیق، تحلیل ساختار معنایی بوده و فرض اولیه این بوده که امام شهید در طول دوران رهبری‌شان تحول اساسی در نظریه‌هایش نداشته‌اند؛ فرضی که با قرائن زیادی تأیید می‌شود. این نگاه به فقه با فقه فردی ناهم‌خوان است و نشان داده‌شده که نظریه‌های ایشان را در چهارچوب فقه نظام می‌توان به‌خوبی تبیین کرد.
این مقاله تلاش‌کرده با تلفیق این دو نظریه، در چهارچوب فقه نظام، تبیینی از تکالیف ناشی از انتظار ارائه بدهد.
رهبر شهید انقلاب در بیاناتشان به‌صورت مکرر به تبیین نظریه خود در باب انتظار پرداخته‌اند. ایشان، موضوع مهدویت و انتظار او را حقیقتی عظیم می‌دانند که متعلق به یک ملت و یک زمان خاص نیست، بلکه متعلق به بشریت است و آرزوی همه بشر برای گشودن عقده‌های فروخورده انسان‌ها در طول تاریخ بوده و اعتقاد به آن امری فطری و طبیعی انسان است؛ زیرا هر حرکت عدالت‌خواهانه‌ای در جهت قانون و گردش طبیعی این عالم و تاریخ بشر است و به این جهت انتظار او در دل همه قشرهای بشر و ملت‌های عالم است.
مبانی نظریه انتظار در اندیشه امام خامنه‌ای
در این مقاله آمده که در مبانی نظریه انتظار در اندیشه امام خامنه‌ای رحمت‌الله علیه به چند نکته اشاره شده: استقرار عدالت به‌عنوان یکی از نشانه‌ها یا ارکان توحید پیام پیغمبران است. هدف بعثت همه انبیاء به‌ویژه رسول خاتم صلی الله علیه و آله تعلیم و تزکیه است.
مهدویت معنا و هدف همه بعثت‌ها و همه تلاش انبیاء است.
دوران ظهور حضرت مهدی (عج) دوران جامعه توحیدی و حاکمیت توحید است. ظهور، دوره پایان زندگی بشر نیست، بلکه آغاز آن است.
مسئله انتظار جزء لاینفک مسئله مهدویت است. انتظار یعنی این آینده حتمی و قطعی است.
چند نکته اساسی نیز در نظریه‌ی انتظار وجود دارد که عبارتند از: عدالتی که ما در انتظار آن هستیم، یعنی عدالت مهدوی، با موعظه و نصیحت به دست نمی‌آید، با اقتدار حاصل می‌شود. هرچند اعتقاد به حضرت مهدی ارواحنافداه یک آرمان والاست، اما آرمانی که باید به‌دنبال آن عمل بیاید.
انتظار فرج و گشایش نهایی یک مصداق از انتظار فرج است، لیکن انتظار فرج مصداق‌های دیگر هم دارد. امر به انتظار فرج، فقط امر به انتظار فرج نهایی نیست، بلکه هم باید منتظر فرج نهایی بود، هم باید منتظر فرج در همه مراحل زندگی فردی و اجتماعی بود؛ یعنی هیچ‌وقت ملت‌ها و امت‌ها نباید از گشایش مأیوس شوند.
رکن نظریه انتظار
در این پژوهش رکن نظریه انتظار طبق بیانات رهبر شهید، معناشناسی انتظار است، اما نه با تحلیل ماهوی. روش ایشان در این مسئله تحلیل لوازم خارجی انتظار است.
در بیانات رهبر شهید به چند لازمه انتظار اشاره شده است؛ از جمله لوازم انتظار، امید به وضع بهتر است. کسی که امید به وضع بهتر ندارد اصلاً منتظر چیزی نخواهد شد.
انتظار مؤمن انتظار فراگیری اندیشه‌های روشن وحیانی بر سراسر زندگی بشر است و البته در جامعه شیعی این امید چهره ویژه دارد.
لازمه دیگری که ایشان در معناشناسی انتظار به آن اشاره می‌کنند، توجه به زمینه انتظار است. یکی از این لوازم، قانع‌نشدن به وضع موجود است که مکرر به آن تأکید می‌کنند.
نویسنده نتیجه می‌گیرد که با گزارشی که از نظریه‌ی انتظار ارائه شد، می‌توان متوجه شد که: «این انتظار، تکلیف بر دوش انسان می‌گذارد.»
ماهیت فقه از منظر امام شهید
امام شهید در بیان تعریف دین می‌فرماید: «دین، یعنی صراط زندگی. اگر شما به یک جامعه‌ی انسانی و به یک کشور نگاه کنید، می‌بینید انسان‌ها در این جامعه، برای مسائل شخصی و عاطفی و معیشتی و عمومی خود، فعالیت‌های متنوع و گوناگونی دارند.
دین، همه‌ی این فعالیت‌ها را جهت می‌دهد؛ آن‌ها را هدایت می‌کند و به کمک خرد انسانی می‌شتابد تا انسان بتواند این فعالیت‌ها را طوری تنظیم کند و کنار هم بنشاند تا سعادت او را در دنیا و آخرت تأمین کند».
نویسنده این مقاله پژوهشی تصریح می‌کند که این بیان به‌طور آشکار، متفاوت با تعاریفی است که دین را مجموعه‌ای از آموزه‌های اعتقادی، اخلاقی و شرعی می‌دانند. در این بیان، دین بیانگر نظام کامل زندگی در چهارچوب ربوبیت الهی است و شامل همه مؤلفه‌های زندگی انسانی، مانند باورها، عقاید، دانستن‌ها، شناختن‌ها، فهمیدن‌ها، ملکات نفسانی، احساسات، حالات، گرایش‌ها، روابط، موقعیت‌ها، نقش‌ها، جبهه‌بندی‌ها، اراده‌ها و حرکت‌ها می‌شود.
مؤلف با این بیان از امام خمینی (ره) که «فقه، تئورى واقعى و کامل اداره‌ی انسان از گهواره تا گور است» خاطرنشان می‌کند که بر اساس این دیدگاه موضوع فقه نیازمند تعمیم است. این تعمیم از دو جهت است: یک جهت این است که نظم شرعی تنها برای رفتار مکلف نیست؛ مثلاً، نظم شرعی برای ساختارهای اجتماعی یا سازمانی قابل تصویر است.
با توجه به تصویری که از دین اسلام و سیطره تام آن بر همه شئون بشری داریم، نظم شرعی حیات اقتضای آن را دارد که علاوه بر رفتارهای مکلف، ساختارهای اجتماعی و سازمانی نیز نظم شرعی بیابند، زیرا همه این‌ها ساخت ارادی‌اند.
جهت دوم این است که نظم شرعی تنها با بیان احکام فرعیه که صورت مقررات دارند، حاصل نمی‌شود. می‌توان با تحلیل نحوه حیات انسانی متوجه شد که نظم ساخت‌های ارادی درهم‌تنیده است و نمی‌توان نظم شرعی یکی را مستقل از ساخت‌های ارادی دیگر تعریف کرد.
این نظم تنها با رعایت احکام فرعیه حاصل نمی‌شود، بلکه نیازمند قواعدی است که جهت‌گیری‌های کلی زندگی شرعی را نشان دهد. این نکته مبنای مهمی برای طرح موضوع سیاست‌های شرعی در کنار احکام شرعی است.
نظریه‌ی انتظار در کنار فقه نظام، تأثیرات اساسی در فقه دارد
از نظر امام خامنه‌ای شهید، اساس تحول باید بر «ملاحظه عناصر اصلی هویت ملی» قرار داده شود که آرمان‌های اساسی و اصولی مهم‌ترین آن‌هاست. یک کشور بی‌هویت، حتی اگر همه‌ی امکانات پیشرفت را داشته باشد مطلقاً پیشرفت نخواهد کرد، زیرا هویت ملی اساس هر پیشرفتی است.
اگر این هویت ثابت بماند، ثبات اجتماعی در عین تحول و حرکت به‌سوی وضع مطلوب باقی می‌ماند؛ به خاطر اینکه ریشه‌ها و اصالت‌ها و ساختارهای اصلی و هویت ملی محفوظ است.
از جهت فردی، انتظار در همه اجزاء حیات یک انسان اعم از باورها، عقاید، دانسته‌ها، شناخته‌ها، فهمیده‌ها، ملکات نفسانی، احساسات، گرایش‌ها، حالات، تصمیم‌ها، اراده‌ها، رفتارها، روابط، موقعیت‌ها، نقش‌ها، جبهه‌گیری‌ها و مانند آن‌ها مؤثر است. در واقع، وقتی هدف یک انسان منتظر این باشد که خود را برای دوران ظهور آماده کند تا اگر امامش ظهور فرماید او عقب نماند، نظام حیاتش با آن تعریف خواهد شد.
این نظام مطلوب شریعت الهی است و شریعت الهی خواهان حفظ این نظام از حیات فردی انسانی است.
انتظار در نظام اجتماعی اثری بسیار قوی دارد. امام شهید بارها به این مسئله اشاره می‌کنند.
ایشان در مسئله انتظار روی دو اثر انتظار تأکید می‌کنند: امید و عدالت که بشر تشنه‌ی هر دو است.
بر اساس نظریه انتظار علاوه بر فرج نهایی باید منتظر فرج‌های نزدیک هم بود و از فرج‌های دیگر در زندگی فردی و اجتماعی نباید غافل شد. اولین درس عملی که امام خامنه‌ای شهید از انتظار می‌گیرند این است که نابود کردن بنای ظلم در سطح جهان نه فقط ممکن است، بلکه حتمی است و نسل‌های بشری امروز معتقد نباشند که در مقابل ظلم جهانی نمی‌شود کاری کرد؛ چیزی که امروز برای نخبگان سیاسی دنیا باورکردنی نیست و انسان‌ها می‌توانند تلاش کنند و پرچم عدالت را، گرچه در یک نقطه‌ی محدود، بلند کنند.
درس مهم دیگر انتظار این است که حکومت آینده حضرت مهدی موعود علیه‌السلام، متکی به ایمان‌ها، اراده‌ها و بازوان مردم است و بنابر این یک حکومت مردم‌یِ به‌تمام‌معناست. امام زمان، تنها دنیا را پُر از عدل و داد نمی‌کند.
امام زمان از آحاد مؤمن مردم و با تکیه به آن‌هاست که بنای عدل الهی را در سرتاسر عالم استقرار می‌بخشد و یک حکومت صددرصد مردمی تشکیل می‌دهد.
گفتنی است که مقاله «پیامدهای فقهی نظریه انتظار با تکیه بر دیدگاه‌های امام خامنه‌ای» در دو فصلنامه علمی پژوهشی موسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی چاپ شده است و در فضای اینترنت به این آدرس قابل دسترسی است.
بابک شکورزاده
