قیمت لحظهایهمه قیمتها
زمستان طولانی شیخ‌نشینان در بحران چندگانه ناشی از جنگ منطقه‌ای
در سایه بحران‌های چندگانه ناشی از جنگ منطقه‌ای، کشورهای خلیج فارس با سوالات بیپاسخی برای آینده خود مواجهند.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، بعد از تحولات مربوط به جنگ منطقه‌ای از فوریه گذشته و خساراتی که کشورهای خلیج فارس در نتیجه این جنگ و مشخصاً به خاطر میزبانی از پایگاه‌های آمریکا و همکاری با آن متحمل شدند، سوال مهمی که محافل این کشورها را به خود مشغول کرده، این است که مرحله آینده در سایه تداوم تنش‌ها و عدم وجود چشم اندازی برای حل بحران چگونه خواهد بود و این کشورها چه شرایطی پیدا می‌کنند.
در این زمینه شبکه الجزیره، در مقاله‌ای تحت عنوان «زمستان طولانی کشورهای خلیج فارس» به بررسی بحران‌های چندگانه ناشی از جنگ منطقه‌ای پرداخته و نوشت: مسئله جنگ آمریکا و ایران دیگر صرفاً با ریتم جنگ اداره نمی‌شود و چیز دیگری در زیر سطح این رویارویی در حال شکل‌گیری است: بحرانی طولانی با ابزارهای در حال تکامل، شامل میانجیگری، عوامل اقتصادی، انتخابات، امنیت دریایی و محاسبات متحدان. بحران‌های چندگانه ناشی از جنگ منطقه‌ای در اینجا شاید جنگ تمام نشده باشد، اما ریتم آن تغییر کرده است.
منطقه‌ای که در دوران اخیر درگیر عملیات نظامی بوده است، وارد مرحله متفاوتی می‌شود: هیئت‌ها در حال حرکت هستند، میانجی‌ها در حال رفت و آمد هستند، بیانیه‌ها صادر می‌شوند و پیشنهادها در حال تغییر هستند، در حالی که مسائل اساسی همچنان حل نشده باقی مانده‌اند. این لحظه گذار از جنگ به بحران است.
مشکل بحران‌های طولانی این است که آنها با یک اقدام نظامی آشکار شروع می‌شوند، سپس به تدریج ماهیت خود را تغییر می‌دهند تا به یک وضعیت سیاسی، اقتصادی و امنیتی گسترده تبدیل شوند. در ابتدا، همه منتظر پایان جنگ هستند، سپس شروع به جستجوی راه‌هایی برای مقابله با آن می‌کنند.
با گذشت زمان، سوال کمتر در مورد زمان پایان آن و بیشتر در مورد چگونگی همزیستی با ادامه آن مطرح می‌شود. این تغییر همان چیزی است که در وضعیت ایران و آمریکا توجه را جلب می‌کند.
سرعت نظامی رویارویی کاهش یافته و جای خود را به سرعتی کندتر و پیچیده‌تر داده است. همچنین ارتباطات و میانجیگری‌ها، هیئت‌هایی که پیام‌ها را حمل می‌کنند، کنفرانس‌ها و بیانیه‌ها، شرایط متقابل و صحبت‌هایی در مورد مذاکرات و مراحلی که می‌تواند منجر به توافق شود، وجود دارد.
در همین حال، مسائلی که باعث بحران شدند، همچنان پابرجا هستند: اهداف شکست خورده آمریکا در جنگ با ایران، تحریم‌ها، دارایی‌های مسدود شده ایران، بسته ماندن تنگه هرمز و امنیت دریایی و امنیت انرژی مرتبط با آن. رویکرد ایران در مدیریت بحران بعد از جنگ در اینجا، زمان به عاملی در درگیری تبدیل می‌شود، هر طرف سعی می‌کند از آن به نفع خود استفاده کند و هر چه انتظار بیشتر ادامه یابد، محاسبات بیشتر تغییر می‌کند.
آمریکا روی این حساب کرده که فشار اقتصادی و سیاسی می‌تواند ایران را به سمت امتیازدهی گسترده‌تر سوق دهد، در حالی که از نظر ایران ادامه بحران برای ایالات متحده، متحدانش و اقتصاد جهانی هزینه خواهد داشت و این هزینه می‌تواند اهرم فشارهای بیشتری برای تهران در هرگونه مذاکره در آینده ایجاد کند. بنابراین، سوال پیرامون دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، صرفاً این نیست که آیا او خواهان توافق با تهران است یا خیر، بلکه این است که او چه نوع توافقی را می‌خواهد و می‌خواهد ایالات متحده در ازای کاهش فشار چه قیمتی دریافت کند.
لغو تحریم‌ها، اجازه دادن به ایران برای بازیابی برخی از وجوه خود یا کاهش محدودیت‌های اقتصادی، همگی ابزارهای چانه‌زنی هستند که به نظر می‌رسد واشنگتن بدون یک معامله مشخص، تمایلی به استفاده از آنها ندارد. در طرف مقابل، تهران، به نوبه خود، حاضر نیست از همان ابتدا امتیازات اساسی خود را بدون تضمین در مورد آنچه در ازای آن دریافت خواهد کرد، بدهد.
اما عامل دیگری نیز بر این محاسبات تأثیر می‌گذارد: زمان‌بندی سیاسی در واشنگتن. هرچه انتخابات نزدیک‌تر می‌شود و چشم‌انداز داخلی آمریکا پیچیده‌تر می‌شود، زمان‌بندی هرگونه توافقی حساس‌تر می‌شود.
همچنین قیمت انرژی، هزینه جنگ، امنیت دریایی و تأثیر بحران بر اقتصاد آمریکا، همگی عواملی هستند که می‌توانند وارد بحث داخلی شوند و بر فضای مانور دولت تأثیر بگذارند. در اینجا یک پارادوکس مهم نهفته است.
هر چه بحران بیشتر ادامه یابد، نیاز به حل آن بیشتر می‌شود و همزمان، اگر طرفین یاد بگیرند که هزینه‌های بحران را مدیریت کنند، ادامه آن از نظر سیاسی آسان‌تر می‌شود. این لحظه‌ای است که استثنا به قاعده تبدیل می‌شود و جهان شروع به برخورد با بحران به عنوان یک مسئله دائمی می‌کند که نیاز به مدیریت مداوم دارد.
کارت مهم تنگه هرمز و توانایی ایران در تاثیر بر امنیت انرژی جهان تنگه هرمز واضح‌ترین نمونه این امر است. بسته شدن تنگه هرمز یا اختلال در ناوبری از طریق آن ممکن است در ابتدا به عنوان یک تحول استثنایی که مستلزم اقدام گسترده بین‌المللی است، تلقی شود.
سپس جهان شروع به جستجوی مسیرهای جایگزین انرژی و تجارت می‌کند، شرکت‌ها استراتژی‌های خود را دوباره ارزیابی می‌کنند، برنامه‌های کشتیرانی و بیمه تغییر می‌کنند و کشورها تلاش می‌کنند تا میزان مواجهه خود را با ریسک به حداقل برسانند. با این حال، با گذشت زمان، سوال ممکن است از «تنگه چه زمانی به حالت عادی باز خواهد گشت؟»
تغییر کند به «چگونه می‌توانیم با وجود اختلال مداوم به کار خود ادامه دهیم»؟ این تغییر در رویکرد، خطرناک‌تر از خود اختلال است، زیرا وقتی بحرانی قابل مدیریت می‌شود، ممکن است مقداری از فشار سیاسی که برای حل آن لازم است را از دست بدهد.
پیش از این هم جهان شاهد نمونه‌های مشابهی در بحران‌ها و جنگ‌های طولانی بوده است، جایی که رویارویی از یک رویداد اضطراری به یک مورد دائمی در دستور کار سیاسی بین‌المللی تبدیل شده است. جنگ روسیه و اوکراین نمونه‌ای از توانایی سیستم بین‌المللی برای سازگاری با یک درگیری طولانی مدت است، تا جایی که بسیاری از جنبه‌های اثرات آن به بخشی از محاسبات اقتصادی و سیاسی روزانه تبدیل شده است.
اما مورد ایران از یک جهت اساسی متفاوت است: موقعیت جغرافیایی ایران و توانایی آن در تأثیرگذاری بر امنیت خلیج فارس و مسیرهای دریایی، ادامه بحران را به موضوعی فراتر از دو طرف درگیر تبدیل می‌کند. زمستان طولانی کشورهای خلیج فارس در میان بحران ناشی از جنگ منطقه‌ای کشورهای خلیج فارس به شدت نگران این تحولات هستند؛ زیرا در قلب جغرافیایی قرار دارند که مستقیماً تحت تأثیر هرگونه تغییر در روابط ایالات متحده و ایران قرار می‌گیرد، چه به سمت توافق پیش برود و چه دوباره تشدید شود.
از این رو اهمیت سیگنال‌های آمریکایی در مورد بازسازی تعهدات در منطقه آشکار می‌شود. خروج نظامی از عراق، کاهش برخی از اشکال حضور مستقیم و بحث پیرامون سطح دخالت ایالات متحده در مسائلی مانند یمن و دریای سرخ، همگی پرسشی بزرگتر از هر رویداد واحد را مطرح می‌کنند: آیا ایالات متحده در حال بازتعریف نقش خود در منطقه است؟
کاهش حضور نظامی آمریکا لزوماً به معنای رها کردن منطقه توسط واشنگتن نیست. ایالات متحده می‌تواند حضور مستقیم خود را کاهش دهد و همزمان اهرم سیاسی، اقتصادی و نظامی قابل توجهی را حفظ کند.
با این حال، روند واگذاری مسئولیت بیشتر برای امنیت منطقه‌ای به قدرت‌های منطقه‌ای به یک مسئله برجسته تبدیل شده است. این امر کشورهای خلیج فارس را مجبور می‌کند تا مرحله آینده را به دقت تجزیه و تحلیل کنند، به ویژه از آنجایی که امنیت منطقه دیگر صرفاً به اندازه نیروهای آمریکایی حاضر وابسته نیست، بلکه به میزان تعهد سیاسی آمریکا به امنیت آنها نیز بستگی دارد.
در اینجا، مسئله حوثی‌ها (انصارالله) و دریانوردی در دریای سرخ به عنوان بخشی از یک تصویر واحد پدیدار می‌شوند. بنابراین اگر واشنگتن به سمت کاهش برخی از تعهدات مستقیم خود حرکت می‌کند، سوالی که کشورهای منطقه را نگران می‌کند این است: توزیع مجدد نقش‌ها کجا پایان می‌یابد و خروج از تعهدات از کجا آغاز می‌شود؟
تفاوت بین این دو قابل توجه است و نمی‌توان آن را با یک بیانیه یا یک تصمیم نظامی واحد تعیین کرد، بلکه با جهت‌گیری سیاست آمریکا در دوره آینده مشخص می‌شود. در این میان عراق، به نوبه خود، سیگنالی ارائه می‌دهد که شایسته توجه است.
خروج نیروهای آمریکایی به معنای پایان رابطه آمریکا و عراق نیست، همانطور که پایان یک مأموریت نظامی لزوماً به معنای از بین رفتن نفوذ آمریکا نیست. با این حال، خروج نظامی آمریکا از عراق، ماهیت رابطه میان دو طرف را تغییر می‌دهد و مسئولیت‌های امنیتی بیشتری را به دولت عراق واگذار می‌کند و بحث در مورد توازن قدرت در داخل عراق و رابطه آن با ایران، ایالات متحده و کشورهای خلیج فارس را دوباره آغاز می‌کند.
همه این مسائل در یک سوال خلاصه می‌شوند: آیا واشنگتن می‌خواهد به بحران پایان دهد یا شرایط آن را مدیریت کند؟ تفاوت بین این دو گزینه قابل توجه است.
پایان دادن به بحران نیازمند توافق است و توافق نیازمند امتیازاتی از سوی همه طرف‌ها و تضمین‌هایی است که توافق را پایدار می‌کند. چشم‌انداز بحران بعد از پایان غیررسمی جنگ و چالش‌های بزرگ شیخ‌نشینان از سوی دیگر، مدیریت بحران به هر طرف اجازه می‌دهد تا اهرم فشار را حفظ کند، زمان بخرد و مواضع خود را با تغییر شرایط تنظیم کند.
این سیاست ممکن است در کوتاه‌مدت راحت‌تر باشد، اما احتمال ادامه بحران را بیشتر می‌کند. در این میان، ادامه بحران برگ برنده‌های ایران را بیشتر می‌کند از جمله کنترل تنگه هرمز، نفوذ منطقه‌ای و توانایی افزایش هزینه تحریم‌ها برای کل جهان.
بنابراین، تهران باید مشخص کند که چقدر زمان می‌تواند تحمل کند، همانطور که واشنگتن باید مشخص کند که چقدر فشار می‌تواند بدون اینکه به بار سیاسی و اقتصادی بر دوش خود و متحدانش تبدیل شود، حفظ کند. اما برای کشورهای خلیج فارس، این موضوع حتی حساس‌تر است، زیرا آنها نمی‌توانند با بحران طوری رفتار کنند که گویی در دوردست‌ها اتفاق می‌افتد.
امنیت ناوبری، انرژی، بازارها، مرزها و حریم هوایی، همگی تحت تأثیر هرگونه تغییر در درگیری قرار می‌گیرند. بنابراین، پایان عملیات نظامی، در صورت وقوع، پایان اضطراب‌های خلیج فارس نخواهد بود.
بنابراین سوال این خواهد بود که نظم پس از جنگ چگونه خواهد بود، جایگاه کشورهای خلیج فارس در هرگونه تفاهم بین ایران و آمریکا چگونه خواهد بود و چه تضمین‌هایی می‌تواند از بازگشت بحران به نقطه صفر جلوگیری کند. منطقه ممکن است با دوره‌ای شبیه به آرامش قبل از توافق روبرو باشد، یا ممکن است با دوره طولانی‌تری از انتظار مواجه شود و البته هنوز شاخص‌های کافی برای تعیین جهت چرخش اوضاع وجود ندارد.
اما آنچه مسلم به نظر می‌رسد این است که گذار از جنگ به بحران، قواعد تعامل را تغییر می‌دهد. در جنگ، اولویت با عملیات و بازدارندگی است، در حالی که در یک بحران طولانی مدت، عوامل دیگری نیز نقش دارند: اقتصاد، انتخابات، بازارها، اتحادها، زمان و ظرفیت جوامع برای تحمل تنش مداوم.
در اینجا تناقضی نهفته است که باید در نظر گرفته شود. جهان ممکن است سریع‌تر از آنکه بتواند بحران را حل کند، به آن عادت کند.
با گذشت هر ماه، ترتیبات جدیدی برای مقابله با آن شکل می‌گیرد، منافعی که به ادامه آن گره خورده است، پدیدار می‌شود و احساس فوریت برای یک راه‌حل نهایی کاهش می‌یابد. همه در مدیریت بحران ماهرتر می‌شوند و اشتیاق کمتری برای پایان دادن به آن دارند.
بنابراین، سوال واقعی دیگر صرفاً این نیست که جنگ چه زمانی پایان می‌یابد، بلکه این است که اگر به طور کامل پایان نیابد و به بحرانی طولانی تبدیل شود که همه یاد بگیرند با آن کنار بیایند، چه اتفاقی خواهد افتاد؟ آیا ترامپ زمان و فضای سیاسی برای رسیدن به توافق دارد یا محاسبات انتخاباتی، اقتصادی و منطقه‌ای، بحران را به سمت تعویق بیشتر سوق می‌دهد؟
به طور کلی منطقه برای ورود به مرحله‌ای دشوار به یک جنگ جدید نیاز ندارد. کافی است بحران ادامه یابد، اختلالات دریایی به امری عادی تبدیل شود، محاصره به بخشی از محاسبات اقتصادی تبدیل شود، مذاکرات به فرآیندی بی‌پایان و بدون پایان مشخص تبدیل شود و ایالات متحده تعهدات خود را بدون تصویر روشنی از سیستم امنیتی جایگزین آنها، از نو تنظیم کند.
این شاید پیچیده‌ترین مرحله بحران باشد: زمانی که همه از انتظار برای پایان دست می‌کشند و شروع به پایه‌گذاری سیاست‌های خود بر اساس این فرض می‌کنند که بحران ادامه خواهد داشت. همچنین بحران زمانی خطرناک‌تر می‌شود که از یک وضعیت موقت به واقعیتی قابل تحمل تبدیل شود.
وقتی بازارها به اختلالات دریایی عادت کنند، کشورها به تحریم‌ها عادت کنند و مذاکرات پایانی نداشته باشند، فشار برای پایان دادن به آن کاهش می‌یابد. آن گاه دیگر سوال این نخواهد بود که جنگ چه زمانی پایان می‌یابد، بلکه سوال این خواهد بود که چه نوع نظم منطقه‌ای پیرامون بحرانی که پایان نیافته است، شکل خواهد گرفت.
