از جنگ اعراب تا طوفان الاقصی؛ مقاومت چگونه محاسبات صهیونیسم را بهم زد؟

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، بین 6 اکتبر 1973 و 7 اکتبر 2023، تقریباً نیم قرن فاصله بین دو جنگی که تأثیر عمیقی بر منطقه گذاشتند، وجود دارد. تفاوت بین آنها همچنین میزان تحولی را که در آرمان فلسطین، جهان عرب و جایگاه درگیری با اشغالگران اسرائیلی در محاسبات بین‌المللی رخ داده است، آشکار می‌کند.

جنگ اکتبر 1973 تا اکتبر 2023 در اکتبر 1973، مصر و سوریه در تلاش برای شکستن بن‌بست ناشی از شکست 1967 و بازپس‌گیری سرزمین‌های اشغالی عربی از چنگال اسرائیل، با این رژیم وارد جنگ شدند. در همین حال، سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) در چارچوب متفاوتی فعالیت می‌کرد و هنوز به عنوان طرف فلسطینی رسمی در مذاکرات مستقیم با اسرائیل شناخته نشده بود.

حماسه طوفان الاقصی در 7 اکتبر 2023 پس از چند دهه تحولات مختلف در عرصه فلسطین رقم خورد: تأسیس تشکیلات خودگردان فلسطین، امضای توافق‌نامه اسلو، گسترش شهرک‌سازی‌ها، تقسیم فلسطین، محاصره تحمیلی بر نوار غزه و کاهش محوریت آرمان فلسطین در برخی از دستور کارهای منطقه‌ای و بین‌المللی، به موازات توافق‌نامه‌های عادی‌سازی روابط بین اسرائیل و چندین کشور عربی. در حالی که جنگ 1973 درگیری بین ارتش‌های کشورهای عربی و اسرائیل بود، رویارویی 2023 در درجه اول بین اسرائیل و گروه‌های مقاومت فلسطینی، به ویژه حماس، آغاز شد و سپس به یک جنگ تمام‌عیار در نوار غزه با پیامدهای بی‌سابقه منطقه‌ای و بین‌المللی تبدیل شد.

از ارتش‌های عربی تا گروه‌های فلسطینی اولین مقایسه، تغییر اساسی در ماهیت بازیگران را نشان می‌دهد. در سال 1973، دولت‌های عربی بازیگر اصلی نظامی بودند.

مصر و سوریه همزمان به نیروهای اشغالگر صهیونیستی در سینا و بلندی‌های جولان حمله کردند، در حالی که ایالات متحده به شدت از اسرائیل حمایت می‌کرد و کشورهای عربی تولیدکننده نفت از منابع انرژی خود به عنوان اهرمی علیه واشنگتن و سایر کشورهای غربی استفاده می‌کردند. این جنگ در نهایت منجر به تلاش‌های دیپلماتیک گسترده ایالات متحده شد که منجر به توافق‌های جدایی و سپس یک فرآیند سیاسی شد که به توافق سازش میان مصر و رژیم صهیونیستی انجامید.

با این حال، چشم‌انداز فلسطین نیم قرن بعد بسیار پیچیده‌تر شده است و فلسطینی‌ها دیگر صرفاً یک طرف غایب سیاسی در معادله نیستند. آنها اکنون در کنار گروه‌های مسلحی که از سال 2007 عملاً نوار غزه را کنترل کرده‌اند، دارای نهادهای سیاسی و امنیتی و اختیارات محدودی در بخش‌هایی از کرانه باختری هستند.

توافقنامه‌های اسلو در سال 1993 لحظه‌ای محوری در این تحول بود. اسرائیل سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) را به عنوان نماینده مردم فلسطین به رسمیت شناخت و این توافق‌نامه ایجاد یک حکومت خودگردان انتقالی فلسطینی در کرانه باختری و نوار غزه را تصریح کرد، که قرار بود مرحله انتقالی منجر به مذاکرات در مورد مسائل مربوط به وضعیت نهایی شود.

با این حال، روند اسلو به تأسیس یک کشور فلسطینی که قرار بود نتیجه روند سیاسی باشد، منجر نشد. مسائل مربوط به مرزها، قدس، پناهندگان، شهرک‌ها و امنیت همچنان حل نشده باقی مانده‌اند.

در اینجا یکی از قابل توجه‌ترین پارادوکس‌ها بین سال‌های 1973 تا 2023 نهفته است: در اکتبر 1973، مسئله فلسطین بخشی از درگیری اعراب و اسرائیل به رهبری دولت‌ها بود، در حالی که در اکتبر 2023، به کانون رویارویی مستقیم فلسطینیان و اسرائیل تبدیل شد و دخالت نظامی مستقیم اعراب کاهش یافت. فلسطین: از یک آرمان عربی به آرمان فلسطینی آرمان فلسطین پس از سال 1973 از گفتمان اعراب ناپدید نشد، اما به تدریج از یک موضوع وحدت‌بخش برای درگیری اعراب و اسرائیل به آرمانی تبدیل شد که خود فلسطینیان به بازیگران اصلی آن تبدیل شدند.

قطعنامه 242 سازمان ملل و بعداً قطعنامه 338 که در طول جنگ اکتبر صادر شد، چارچوب اصلی بین‌المللی برای حل این درگیری را نشان می‌داد و آتش‌بس را به از سرگیری مذاکرات و اجرای قطعنامه 242 مرتبط می‌کرد. سپس جنگ لبنان در سال 1982، انتفاضه اول، کنفرانس مادرید، اسلو، انتفاضه دوم، تقسیم فلسطین و جنگ‌های مکرر در غزه رخ داد که همگی چشم‌انداز مسئله فلسطین را تغییر دادند.

در این فرآیند، سازمان آزادی‌بخش فلسطین از مبارزه مسلحانه به عنوان ابزار اصلی خود به سمت به رسمیت شناختن متقابل با اسرائیل و ورود به فرآیند مذاکره حرکت کرد، در حالی که حماس و سایر جناح‌هایی که توافق‌نامه‌های اسلو را رد کرده و مقاومت مسلحانه را در پیش گرفتند، به شهرت رسیدند. بنابراین تا سال 2023، نقشه فلسطین دیگر صرفاً با سازمان آزادی‌بخش یا تشکیلات خودگردان فلسطین مطابقت نداشت.

از این رو طوفان الاقصی در بستری فلسطینی کاملاً متفاوت از اکتبر 1973 پدیدار شد: هیچ جبهه متحد عربی، هیچ رهبری واحد فلسطینی و هیچ مسیر مذاکره‌ای که نمایندگی آرمان را به انحصار خود درآورد، وجود نداشت. اعراب، از استفاده از سلاح نفت علیه صهیونیست‌ها تا سقوط در باتلاق عادی‌سازی نفت یکی از برجسته‌ترین سلاح‌های جهان عرب در سال 1973 بود.

پس از شروع جنگ و از سرگیری کمک‌های نظامی ایالات متحده به اسرائیل، کشورهای عربی تولیدکننده نفت تحریمی را علیه ایالات متحده و سایر کشورهای حامی رژیم صهیونیستی اعمال کردند و همزمان تولید را کاهش دادند. این امر منجر به افزایش قابل توجه قیمت نفت شد و بحران انرژی را با پیامدهای جهانی به راه انداخت.

اینجا لحظه‌ای بود که نشان می‌داد اگر کشورهای عربی واقعاً بخواهند، اهرم فشارهایی علیه رژیم صهیونیستی برای نجات آرمان فلسطین دارند. اما با این حال، چشم‌انداز اعراب پنج دهه بعد به طور اساسی تغییر کرده و به جای اینکه هرگونه توافق میان کشورهای عربی با رژیم صهیونیستی وابسته به حل عادلانه مسئله فلسطین و احقاق حقوق ملت آن باشد، رژیم‌های عربی یکی پس از دیگری به سمت سازش با اشغالگران صهیونیست حرکت کردند.

در سال 2020 امارات و بحرین که همانند سایر کشورهای عربی، از قبل روابط پنهانی با صهیونیست‌ها داشتند، به شکل علنی از امضای توافق‌های عادی سازی با رژیم اشغالگر تحت عنوان «توافق‌های ابراهیم» خبر دادند. بعد از آن هم مغرب و سودان تحت فشار و وعده و وعیدهای آمریکا به این توافق‌نامه‌ها پیوستند.

علاوه بر آن، روابط اقتصادی، امنیتی و فناوری بین اسرائیل و برخی از کشورهای عربی مانند عربستان که به شکل رسمی با این رژیم امضا نکرده‌اند به بخشی از چشم‌انداز منطقه‌ای تبدیل شده است. بنابراین، بخشی از نظام منطقه‌ای از منطق تحریم و فشار اقتصادی بر رژیم صهیونیستی به منطق همکاری، عادی‌سازی روابط و منافع مشترک با این رژیم تغییر یافته است.

اما حماسه طوفان الاقصی در اکتبر 2023، مسئله فلسطین را دوباره به خط مقدم محاسبات اعراب بازگرداند و محدودیت‌های روند عادی‌سازی روابط در نادیده گرفتن مسئله فلسطین را نشان داد. اسرائیل، از جنگ ارتش‌ها تا جنگ امنیتی در سال 1973، رژیم صهیونیستی مورد حمله غافلگیرکننده دو ارتش عربی از دو جبهه قرار گرفت که موجی از شوک را به تشکیلات سیاسی و نظامی اسرائیل وارد و آن را مجبور به ارزیابی مجدد فرضیات امنیتی خود کرد.

با این حال، در سال 2023، شوک از جهت دیگری وارد شد: حمله‌ای که توسط حماس و سایر گروه‌های فلسطینی از نوار غزه انجام شد و با تلفات سنگینی برای صهیونیست‌ها همراه بود و تعداد زیادی از آنها هم اسیر شدند، یک شکست بزرگ امنیتی و اطلاعاتی برای رژیم صهیونیستی علی رغم برخورداری از به‌روزترین فناوری‌ها به شمار می‌رفت. بعد از آغاز جنگ بزرگ در غزه در پی طوفان الاقصی سوالاتی مطرح شد که فراتر از امنیت رژیم صهیونیستی بوده و به آینده نوار غزه، ماهیت کنترل اسرائیل بر آن، آینده تشکیلات خودگردان فلسطین و شکل دولت فلسطین گسترش می‌یابد.

بنابراین اوضاع برای رژیم صهیونیستی هم تغییر کرد: از چگونگی برخورد با ارتش‌های منظم عربی، به چگونگی برخورد با بازیگران مسلح خارج از چارچوب کشورها، که دارای ساختارهای نظامی، شبکه‌های منطقه‌ای و توانایی انجام عملیات در داخل اراضی اشغالی هستند. اعراب، از جنگ جمعی علیه اسرائیل تا خیانت به ملت فلسطین در سال 1973، مصر و سوریه مستقیماً با رژیم صهیونیستی در جنگ بودند و اتحاد جماهیر شوروی و ایالات متحده بخشی از رویارویی گسترده‌تر بودند، در حالی که کشورهای عربی تولیدکننده نفت از ابزارهای اقتصادی خود استفاده می‌کردند.

بعد از طوفان الاقصی در سال 2023 نقش اعراب به شکل قابل توجهی متفاوت شد و آنها به جای ایستادن در سنگر فلسطین و حمایت از آن، موضع بی‌طرفانه اتخاذ کرده و خودشان را به عنوان میانجی میان مقاومت فلسطین و رژیم صهیونیستی به نمایش گذاشتند. رژیم‌های عربی که علی رغم برخورداری از اهرم فشارهای اقتصادی و سیاسی مختلف برای کمک به مردم فلسطین در جنگ نسل کشی رژیم صهیونیستی علیه غزه صرفاً به گفتمان تکراری خود در ادعای حمایت از فلسطین ادامه دادند، در مارس 2025 به همراه اتحادیه اروپا خواستار آتش‌بس در غزه و اجرای راهکار دو دولتی شدند که بیانگر تغییر قابل توجه در نقش آنها در جنگ نظامی مستقیم با رژیم صهیونیستی، به سمت بی‌طرفی و میانجیگری است.

آمریکا، از مدیریت جنگ تا تلاش برای سیطره بر منطقه در سال 1973، منطقه عرصه رویارویی مستقیم بین دو ابرقدرت بود. واشنگتن حمایت نظامی گسترده‌ای از اسرائیل ارائه داد، در حالی که مسکو از مصر و سوریه حمایت کرد.

این بحران تقریباً به رویارویی مستقیم بین ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی منجر شد و پس از جنگ، دیپلماسی آمریکا به بازیگر کلیدی در ترتیبات خروج از درگیری و روند سیاسی تبدیل شد. با این حال، جهانی که در آن حماسه طوفان الاقصی رخ داد، دیگر جهان جنگ سرد نبود.

اتحاد جماهیر شوروی ناپدید شده بود و ایالات متحده به برجسته‌ترین قدرت بین‌المللی در این درگیری تبدیل شده بود، در حالی که چین، روسیه و سایر قدرت‌های منطقه‌ای با نقش‌های متفاوت ظاهر شدند. با این حال، حمایت ایالات متحده از رژیم صهیونیستی همچنان عنصر کلیدی در مدیریت جنگ بود، در کنار افزایش فشار ایالات متحده برای آتش‌بس و ترتیبات پس از جنگ.

بعد از طوفان الاقصی جنگ میان فلسطینیان و صهیونیست‌ها به یک مسئله بین‌المللی چندوجهی تبدیل شد: شورای امنیت، دادگاه کیفری بین‌المللی، دیوان بین‌المللی دادگستری، اعتراضات عمومی غرب و کمپین‌هایی برای به رسمیت شناختن کشور فلسطین. فلسطین در سطح بین‌المللی: از یک پرونده مذاکره تا کشوری که به رسمیت شناخته شد شاید یکی از قابل توجه‌ترین تغییرات بین سال‌های 1973 تا 2023 و پس از آن، جایگاه فلسطین در نظام بین‌المللی باشد.

در سال 1993، به رسمیت شناختن متقابل بین اسرائیل و سازمان آزادی‌بخش فلسطین بخشی از یک فرآیند سیاسی تحت حمایت آمریکا با هدف ایجاد یک مرجع انتقالی خودگردان فلسطینی بود که به راهکار نهایی منجر شود اما هرگز این اتفاق نیفتاد. اما بعد از طوفان الاقصی، بحث‌های بین‌المللی پیرامون به رسمیت شناختن کشور فلسطین گسترش یافت.

طبق گزارش رویترز، در سپتامبر 2025، انگلیس، کانادا، استرالیا و پرتغال کشور فلسطین را به رسمیت شناختند و به بیش از 140 کشوری که قبلاً آن را به رسمیت شناخته بودند، پیوستند. البته این به رسمیت شناختن بدان معنا نیست که تشکیل یک کشور فلسطینی به یک واقعیت میدانی و سیاسی در صحنه تبدیل شده است؛ زیرا حاکمیت واقعی، مرزها میان دو طرف، مسئله قدس، شهرک سازی صهیونیست‌ها و امنیت و آینده غزه همچنان از مسائل مورد اختلاف هستند.

با این حال، این نشان دهنده تغییر مسئله فلسطین از یک مسئله عمدتاً مذاکره‌ای به موضوعی است که به طور برجسته در نهادهای بین‌المللی و روابط بین‌الملل مطرح می‌شود. از نظام عربی به نظام منطقه‌ای تغییر دیگری که به همان اندازه مهم است، به شکل خود منطقه مربوط می‌شود.

در سال 1973، درگیری اعراب و اسرائیل محور اصلی سیستم منطقه‌ای بود و مصر، سوریه، عراق، اردن، عربستان سعودی و دیگران در چارچوب عربی، البته با درجات مختلفی از هماهنگی، فعالیت می‌کردند. با این حال، در دهه‌های بعد، قدرت‌های منطقه‌ای غیرعرب ظهور کردند، نقش ایران بعد از پیروزی انقلاب اسلامی افزایش یافت، رابطه چندین کشور عربی با ایالات متحده و اسرائیل تغییر کرد و اتحادهای امنیتی و اقتصادی جدیدی پدید آمد.

سپس عملیات طوفان الاقصی انجام شد که نشان داد درگیری فلسطین و اسرائیل دیگر از شبکه وسیع‌تری از درگیری‌های منطقه‌ای جدا نیست. جنگ غزه همزمان با درگیری‌ها و تقابل‌ها در لبنان، دریای سرخ، عراق و سوریه بود و امنیت دریایی، انرژی و تجارت جهانی را وارد معادله این درگیری کرد.

بنابراین درگیری میان فلسطینیان و صهیونیست‌ها امروز بسیار پیچیده‌تر از سال 1973 شده و دیگر صرفاً یک رویارویی میان اعراب و اسرائیل یا فلسطینیان و صهیونیست‌ها نیست، بلکه تبدیل به یک درگیری منطقه‌ای و حتی بین المللی شده است. چه چیزی در مورد مسئله فلسطین ثابت مانده است؟

با وجود همه این تحولات اما موارد خاصی وجود دارند که در مورد مسئله فلسطین همچنان ثابتند: -مسئله فلسطین علی رغم تلاش‌های فراوان رژیم صهیونیستی و حامیانش از صحنه بین‌المللی ناپدید نشده است. -مسائل مربوط به سرزمین، حاکمیت، قدس، آوارگان، شهرک‌ها و مرزها در فلسطین همچنان ثابت بوده و جزء مسائل اساسی و محوری به شمار می‌رود. -جنگ‌ها نتوانستند به طور قطعی مناقشه میان فلسطینیان و صهیونیست‌ها را حل کنند. جنگ 1973 منجر به تغییرات سیاسی قابل توجهی شد، اما به مناقشه اعراب و اسرائیل پایان نداد.

به همین ترتیب، جنگی که پس از 7 اکتبر 2023 آغاز شد، مسئله فلسطین را حل نکرد. در عوض، سوالات جدیدی را در مورد آینده غزه، آینده تشکیلات خودگردان فلسطین، ماهیت رابطه بین اسرائیل و فلسطینیان و احتمال بازگشت به یک روند سیاسی مطرح کرد.

نیم قرن بین دو لحظه اگر جنگ اکتبر 1973 نقطه عطفی از جنگ متعارف به دوران توافقات سیاسی بود، طوفان الاقصی نیم قرن بعد رخ داد تا بحران و محدودیت‌های آن توافقات را آشکار کند. بین این دو رویداد، نقش نظامی مستقیم اعراب کاهش یافت، مبارزه مسلحانه فلسطینیان افزایش یافت، عرصه فلسطین تکه تکه شد، ماهیت اتحادهای عربی تغییر کرد، عادی‌سازی روابط با اسرائیل وارد مرحله جدیدی شد و ایالات متحده با حمایت مطلق از صهیونیستها از یک بازیگر جنگ سرد به تأثیرگذارترین بازیگر بین‌المللی در این مناقشه تبدیل شد.

اما طنز ماجرا اینجاست که مسئله فلسطین که بسیاری تصور می‌کردند به پرونده‌ای تبدیل شده که می‌توان از طریق مذاکره، عادی‌سازی یا مدیریت مناقشه آن را حل کرد، پس از 7 اکتبر به خط مقدم سیاست بین‌الملل بازگشت.

بنابراین، مقایسه اکتبر 1973 با اکتبر 2023 نه تنها چگونگی تغییر جنگ، بلکه چگونگی تغییر خود منطقه را نیز آشکار می‌کند: از یک نظام عربی به رهبری دولت‌ها و ارتش‌ها به یک نظام منطقه‌ای چندوجهی‌تر و به‌هم‌پیوسته‌تر؛ از یک مسئله فلسطینی که از طریق یک چارچوب عربی مدیریت می‌شد به مسئله‌ای که در آن فلسطینی‌ها در خط مقدم صحنه نظامی و سیاسی قرار دارند؛ و از یک درگیری که توسط ابرقدرت‌ها در طول جنگ سرد مدیریت می‌شد به درگیری‌ای که در آن ایالات متحده، اروپا، روسیه، چین، قدرت‌های منطقه‌ای و نهادهای بین‌المللی با هم تلاقی می‌کنند.

نیم قرن بعد از جنگ اکتبر 1973، چشمگیرترین پارادوکس این است که ابزارها به طور اساسی تغییر کرده‌اند، اما سوال اصلی همچنان حل نشده باقی مانده است: چگونه می‌توان نیروی نظامی، به رسمیت شناختن بین‌المللی و میانجیگری منطقه‌ای را به توافقی تبدیل کرد که به مناقشه پایان دهد و آینده فلسطینی‌ها را بر اساس یک مبنای سیاسی پایدار تعیین کند؟ اما امروز و در اکتبر 2026، علیرغم توافق آتش‌بس که در اکتبر 2025 به اجرا درآمد، پیامدهای جنگ غزه هنوز وجود دارد و صهیونیست‌ها به هیچ یک از مفاد این توافق پایبند نبوده‌اند و همچنان به جنایات نسل کشی علیه مردم فلسطین ادامه می‌دهند.

حتی مسائل مربوط به سلاح مقاومت، عقب نشینی صهیونیست‌ها از غزه، بازسازی و ترتیبات حکومت در غزه همچنان حل نشده باقی مانده است. بنابراین فاصله بین اکتبر 1973 تا اکتبر 2023 صرفاً پنجاه سال تاریخ نیست؛ بلکه پنجاه سال تغییر شکل مسئله فلسطین، نظم عربی و نظام بین‌المللی است، بدون اینکه همه این تحولات در پایان دادن به درگیری موفق شوند.