گام‌های جدید ترکیه برای پدافند هوایی یکپارچه و انتظارات از گنبد فولادی

پیش‌تر خبرگزاری رویترز در مه 2026 گزارش داده بود که آسلسان قصد دارد تحویل اجزای گنبد پولادین را افزایش دهد و برای سال 2026 افزایش 50 درصدی تحویل محصولات را هدف گرفته است.

وب سابت خبری صنایع دفاعی نیز به این اشاره کرده که ترکیه در پایگاه فناوری اوغلو بیگ، با یک سرمایه‌گذاری حدود 1٫5 میلیارد دلاری به دنبال دو برابر کردن ظرفیت تولید آسلسان است.

ترکیه می‌خواهد در حوزه‌ای حیاتی مانند دفاع هوایی، وابستگی به تصمیم سیاسی و صادراتی تأمین‌کنندگان خارجی را کاهش دهد. این هدف از منظر امنیت ملی قابل‌فهم است؛ به‌ویژه برای کشوری که تجربهٔ تحریم تسلیحاتی، اختلاف با متحدان و محدودیت دسترسی به برخی فناوری‌های پیشرفته را داشته است.

با این حال، کارشناسان معتقدند که درباره خودکفایی کامل، رویکردی اغراق‌آمیز در جریان است. چرا که در یک حالت کلی، استقلال دفاعی یک طیف است، نه یک وضعیت صفر و یک.

حتی سامانه‌ای که در داخل طراحی و مونتاژ می‌شود ممکن است برای بعضی قطعات الکترونیکی، مواد پیشرفته، تراشه‌ها، موتور، نرم‌افزار یا ابزارهای تولید به خارج وابسته باشد.

در برابر تردید منتقدین درباره سطح خودکفا بودن سیستم دفاع هوایی ترکیه، کارشناسان دیگری معتقدند که به جای تمرکز بر سوال «آیا همه‌چیز ترکیه‌ای است؟» باید پرسید: آیا ترکیه می‌تواند سامانه را بدون مجوز خارجی تولید کند؟

آیا قادر است نرم‌افزار، رادار و موشک را به‌طور مستقل به‌روزرسانی کند؟ آیا در جنگ طولانی، قطعات و مهمات کافی تولید می‌کند؟

آیا می‌تواند سامانه را با شبکه‌های ناتو و تجهیزات کشورهای دیگر هماهنگ کند؟ این‌ها معیارهای واقعی‌تر برای سنجش استقلال دفاعی‌اند.

یکی از اهداف ترکیه در حوزه موشکی، علاوه بر بحث دفاع هوایی و اثر ژئوپلیتیکی، دستیابی به امکان صادرات است و فروش تجهیزات، آموزش، نگهداری و خدمات بلندمدت به کشورهای دیگر را در دستور کار قرار داده است.

اما هنوز مشخص نیست که ترکیه در این حوزه، توانسته مقدماتی برای امضای قرارداد فراهم کند یا خیر. اگر چه در این حوزه نیز، چالش‌هایی وجود دارند که یکی از آنها، اطمینان از خدمات بلندمدت است.

به بیانی دیگر، صادرات موفق فقط به فروش اولیه وابسته نیست؛ قابلیت اطمینان، هزینه چرخه عمر، تحویل به‌موقع، خدمات پس از فروش و سازگاری با تجهیزات مشتری نیز اهمیت دارند.

اخیراً در گزارشی در شورای آتلانتیک، موضوع گنبد پولادین ترکیه مورد توجه قرار گرفته و این تصمیم آنکارا به عنوان نمونه‌ای از رویکرد یکپارچه به دفاع هوایی قلمداد شده است.

استدلال محوری این است که حملات پرتعداد پهپادی و موشکی، موجودی محدود رهگیرها و ناهماهنگی سامانه‌های دفاعی می‌توانند به اندازه ضعف یک سلاح مشخص خطرناک باشند.

از این دیدگاه، مزیت بالقوه ترکیه در تلفیق رادارها، سامانه‌های رهگیر، جنگ الکترونیک و فرماندهی و کنترل و نیز قابلیت تولید سری نهفته است.

در همین حال، مؤسسهٔ بین‌المللی مطالعات راهبردی، درباره صنایع دفاعی ترکیه به این اشاره کرده که کاهش وابستگی خارجی، از رویکردهای مهم این کشور است و توانسته وابستگی خارجی را کاهش دهد و به صادرکننده‌ای مهم تبدیل شود. اما تلاش برای ساخت تمام انواع تجهیزات پیشرفته به‌صورت بومی، پرهزینه و در بلندمدت دشوار است.

این پژوهش‌ها بر اهمیت انتخاب حوزه‌های تخصصی، همکاری خارجی، صادرات و سیاست صنعتی پایدار تأکید دارند.

سفارش 2٫46 میلیارد یورویی وقتی ارزش راهبردی بیشتری پیدا می‌کند که به یادگیری صنعتی، تولید رقابت‌پذیر و قابلیت صادرات منجر شود؛ نه اینکه صرفاً وابستگی یک شرکت به بودجهٔ دولتی را بیشتر کند.

کما این که بنیاد کارنگی برای صلح بین‌المللی، نگاه انتقادی‌تری به پیوند میان توسعه تسلیحاتی، تمرکز قدرت سیاسی و توزیع منابع دولتی دارد و بر این باور است که رشد ظاهری صنعت دفاعی لزوماً به معنای رفع ضعف‌های ساختاری آن نیست و پای ویژگی‌های اقتصاد سیاسی ترکیه نیز در میان است. چرا که نقش روابط سیاسی و تخصیص دولتی در شکل‌گیری برندگان اقتصادی تاثیر ویژه‌ای دارد.

از دید متخصصین دفاعی، تبدیل «گنبد پولادین ترکیه» به یک «شبکه دفاعی ملی» باید چنین اهدافی را محقق کند: تمام کشور را پوشش دهد، رادارها را شبکه کند، داده‌ها را به صورت لحظه‌ای ترکیب کند، ابعاد گسترده جنگ الکترونیک را وارد شبکه کند، پهپاد را با موشک گران‌قیمت نزند، در برابر حمله اشباعی دوام بیاورد، موشک کافی در انبار داشته باشد، ارتباطات را در جنگ الکترونیک حفظ کند و سیستم را با ناتو هماهنگ کند.

ولی تحقق همه این مراحل، بسیار دشوارتر از ساختن یک موشک است.

چالش اول، بحث مقیاس است. ترکیه با مساحتی معادل 783 هزار کیلومتر مربع، سواحل طولانی، شهرهای بزرگ، پالایشگاه‌ها، پایگاه‌ها، نیروگاه‌ها و زیرساخت‌های حیاتی، برای قرارگرفتن تحت پوشش دفاعی کامل، هزینه کلانی می‌طلبد.

همچنین علاوه بر موضوع اشباع مهمات و سلاح‌های شلیک شده و بالارفتن هزینه مقابله، ماهیت پیچیده هماهنگ شدن با ناتو، از چالش‌های بزرگ ترکیه در این مسیر است.