ارمنستان در مسیر تنوع‌بخشی به صادرات خود، منابع درآمدی پنهانی دارد که جایگزین فروش مواد خام می‌شود.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، ارمنستان در شرایط کنونی در حال تنوع‌بخشی به صادرات خود است و تلاش می‌کند تا مسیر کالاهای صادراتی را به سمت بازارهای اتحادیه اروپا تغییر دهد. با این حال، این کشور منابع درآمدی پنهان و کمتر دیده‌شده‌ای در اختیار دارد که می‌توانند جایگاه اقلام صادراتی سنتی و تثبیت‌شده را به چالش بکشند و سهم بیشتری در ارزآوری ایفا کنند.
در این گزارش به بررسی این موضوع می‌پردازیم که ارمنستان در چه بخش‌هایی سودهای آشکار و قطعی را از دست می‌دهد و چه عواملی مانع از آن می‌شوند که ایروان بتواند از عواید مالی مضاعف در تجارت خارجی خود بهره‌برداری کند.
ارمنستان به طور سنتی در حوزه تجارت خارجی بر فروش مواد خام معدنی مانند مس و مولیبدن، محصولات کشاورزی و از گذشته نه‌چندان دور بر برنامه‌ها و تولیدات حوزه فناوری اطلاعات (آی‌تی) تکیه کرده است.
با این وجود، حرکت به سمت حوزه‌های خدماتی و بازارهای تخصصی و گوشه‌ای می‌تواند ارزش افزوده به مراتب بالاتری برای اقتصاد این کشور ایجاد کند و تاب‌آوری و پایداری بیشتری در برابر شوک‌ها و تکانه‌های اقتصادی خارجی به همراه بیاورد.
منابع درآمدی پنهان؛ دیاسپورا به عنوان اهرم سرمایه‌گذاری
نخستین منبع درآمدی کمتر دیده‌شده برای ارمنستان، بهره‌گیری از ظرفیت جامعه ارمنی‌های خارج از کشور (دیاسپورا) به عنوان یک اهرم زیرساختی و سرمایه‌گذاری است. در این رویکرد، صحبت بر سر حواله‌های مالی مستقیم و آشکار یا صندوق‌های خیریه و حمایتی نیست، بلکه موضوع اصلی استفاده از شبکه ارتباطات، صلاحیت‌های تخصصی، مهارت‌ها و دسترسی به بازارهای جهانی است.
جوامع ارمنی مقیم در کشورهایی مانند آمریکا، فرانسه و روسیه می‌توانند امکان دسترسی ارمنستان به پروژه‌های برون‌سپاری، کانال‌های توزیع کالا و طرح‌های آزمایشی را فراهم کنند و این کشورها را به نخستین بازارهای هدف برای برندهای بومی و محلی ارمنستان تبدیل کنند. در برخی موارد، استفاده از این ظرفیت شبکه‌ای سریع‌تر از برنامه‌های کلاسیک و رسمی دولتی نتیجه می‌دهد.
گواهی‌نامه‌های کیفی و استانداردهای «پاک» برای توسعه صادرات
ارمنستان از این توانایی برخوردار است که محصولاتی با کیفیت قابل پیش‌بینی و تضمین‌شده شامل کالاهای ارگانیک، بدون دستکاری ژنتیکی (فاقد تراریخته)، عاری از فلزات سنگین و دارای برچسب‌گذاری دقیق و شفاف تولید و صادر کند.
برای بازارهای هدف در خاورمیانه، اتحادیه اروپا و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، دارا بودن این ویژگی‌ها یک «امتیاز جانبی» به شمار نمی‌رود، بلکه یک الزام و پیش‌شرط اساسی برای ورود کالا به بازار محسوب می‌شود. سرمایه‌گذاری در زمینه آزمایشگاه‌های تخصصی، ممیزی کیفی و پیاده‌سازی استانداردها از طریق فروش کالا با قیمت‌های بالاتر و ایجاد تقاضای پایدار جبران می‌شود.
برای نمونه، یک کارگاه محلی تولید نوشیدنی یا تولیدکننده میوه‌های خشک در ارمنستان، پس از دریافت گواهی‌نامه‌های معتبر بین‌المللی می‌تواند قیمت صادراتی محصولات خود را بین 20 تا 30 درصد افزایش دهد.
علاوه بر این، چنین راهبردی این فرصت را فراهم می‌کند تا ایروان با ارائه خدمات مربوط به صدور گواهی‌نامه و تحلیل‌های آزمایشگاهی زیستی، از ظرفیت‌های مضاعف ترانزیت کالاها از کشورهای خاورمیانه، آسیای مرکزی و حتی قاره آفریقا بهره‌برداری کند.
خدمات لجستیکی در نقاط تلاقی بازارها و ظرفیت‌های آموزشی
ارمنستان با وجود عدم دسترسی به دریاهای آزاد، می‌تواند از طریق «اتصال و پیوند دادن» جریان‌های تجاری و کالایی شامل تشریفات و ترخیص گمرکی، انبارداری، تخلیه و بارگیری مجدد، کنترل کیفیت، خدمات بیمه‌ای و ارسال کالا کسب درآمد کند.
اهمیت این بخش به ویژه زمانی دوچندان می‌شود که صحبت از کالاهای حساس به شرایط نگهداری مانند محصولات دارویی، تجهیزات الکترونیکی و مواد غذایی فاسدشدنی در میان باشد.
این موضوع معطوف به مقیاس بزرگراه‌هایی که هنوز در حال احداث هستند نیست، بلکه بر ایجاد ارزش افزوده خدماتی همراه با تضمین نگهداری ایمن کالا تمرکز دارد که به طور غیرمستقیم از طریق پروژه پایانه لجستیکی موسوم به «بندر خشک» در شهر گیومری دنبال می‌شود.
از سوی دیگر، ارمنستان دارای مکاتب علمی قدرتمندی در رشته‌های ریاضیات و مهندسی و همچنین بخش فناوری اطلاعات رو به رشدی است که امکان کسب درآمد از طریق برگزاری دوره‌ها و برنامه‌های آموزشی را برای مخاطبان هدف فراهم می‌کند.
چنین صادراتی در بخش خدمات که با سودآوری بالا و هزینه‌های لجستیکی پایین همراه است، با تکیه بر مهارت‌های ارتباطی بالای جامعه ارمنستان این امکان را به وجود می‌آورد که مشارکت‌ها و همکاری‌های موثری با دانشگاه‌های خارجی و مراکز آموزشی وابسته به شرکت‌های بزرگ بین‌المللی شکل بگیرد.
صادرات فناوری‌های مهندسی و محصولات خرد فرهنگی و گردشگری
در ارمنستان توانمندی‌ها و صلاحیت‌های فنی خوبی در حوزه‌های اپتیک (نورشناسی)، میکروالکترونیک، علم مواد و فناوری‌های کشاورزی وجود دارد.
در صورت فروش سامانه‌های کنترل کیفیت برای کارگاه‌های تولید نوشیدنی، تجهیزات اتوماسیون و هوشمندسازی گلخانه‌ها، قطعات اپتیکی و نرم‌افزارهای طراحی‌شده برای نیازهای محلی، امکان امضای قراردادهای بلندمدتی فراهم می‌شود که وابستگی بسیار کمتری به تغییرات فصلی دارند.
علاوه بر این، کارگاه‌های صنایع دستی، مسیرهای گردشگری خوراک و غذا، تورهای عکاسی و اقامتگاه‌های هنری از دیرباز به نمادها و کارت ویزیت‌های کلاسیک جوامع کوچک در کشورهای عضو اتحادیه اروپا تبدیل شده‌اند.
این محصولات خرد فرهنگی و گردشگری به سرعت گسترش می‌یابند، در مناطق مختلف کشور اشتغال‌زایی می‌کنند و جریانی پایدار از پرداخت‌های مالی کوچک اما پرتکرار ایجاد می‌کنند.
چه عواملی مانع بهره‌برداری ارمنستان از سودهای مضاعف می‌شود؟
در نگاه نخست به نظر می‌رسد که این پروژه‌ها را می‌توان در یک افق زمانی کوتاه‌مدت اجرا کرد، اما ارمنستان برای تحقق این امر باید چند چالش کاملاً فنی را که دهه‌هاست توجه شایسته‌ای به آن‌ها نشده است، حل‌وفصل کند.
نخستین مانع، شکاف میان توانمندی‌های تخصصی و فرآیند تجاری‌سازی است. در ارمنستان مهندسان و دانشمندان خوبی حضور دارند، اما تیم‌های اندکی هستند که بتوانند فناوری‌ها را در قالب یک محصول نهایی بسته‌بندی کنند و در بازارهای بین‌المللی به فروش برسانند.
هنوز هم برای سرمایه‌گذاران بهتر است که با تیم کاری خود وارد این کشور شوند، زیرا تشکیل تیم حرفه‌ای در داخل ارمنستان دشوار است؛ چرا که شهروندان ارمنی چندان به آگهی‌های استخدامی توجهی نمی‌کنند و ترجیح می‌دهند از طریق آشنایان و روابط شخصی به دنبال شغل بگردند.
مانع دوم، هماهنگی ضعیف میان دولت، بخش خصوصی و دیاسپورا است. از ظرفیت دیاسپورا و همکاری‌های تجاری در چارچوب اتحادیه اقتصادی اوراسیا، اتحادیه اروپا یا آمریکا اغلب به صورت موردی و نقطه‌ای استفاده می‌شود نه به شکل سیستماتیک و ساختاریافته، و در این بخش نیز بسیاری از امور همچنان به آشنایی‌های شخصی وابسته است.
مانع سوم، کمبود زیرساخت‌های خدماتی است؛ ارائه خدمات لجستیکی نیازمند استانداردهای واحد، پلتفرم‌های دیجیتال و رویه‌های شفاف است، اما در ارمنستان گاه تولیدات مدرن در کنار روش‌های قدیمی و منسوخ قرار می‌گیرند.
در نهایت، دستیابی به سودهای غیرمنتظره برای ارمنستان به معنای جست‌وجوی منابع جدید نیست، بلکه استفاده سیستماتیک از دارایی‌های موجود است. ایروان پیش‌نیازهای لازم برای صادرات راه‌حل‌ها و خدمات نوین را در کنار مواد خام و میوه‌ها در اختیار دارد و برای تحقق این هدف، بیش از منابع جدید، نیازمند هماهنگی صحیح و اصولی است.
