آسیای مرکزی در کانون توجه قدرت‌های جهانی؛ رقابت چین، روسیه و اروپا

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، این روزها آسیای مرکزی بیش از پیش در عرصه بین‌المللی نقش‌آفرینی می‌کند. موقعیت جغرافیایی این منطقه در قلب اوراسیا و در تقاطع کریدورهای کلیدی زمینی، اقتصاد رو به رشد و تمایل آشکار کشورهای این منطقه به تقویت همکاری‌های منطقه‌ای و ارتقای جایگاه خود در سیاست جهانی، توجه بازیگران بزرگ بین‌المللی از جمله چین، هند، روسیه، ایالات متحده، اتحادیه اروپا، ژاپن و کره جنوبی را به آن جلب کرده است.

در هفته های اخیر آسیای مرکزی شاهد رفت و آمدهای گسترده بین المللی بوده است. طی روزهای ۷ تا ۹ اکتبر، نشست‌های شورای وزیران امور خارجه و شورای سران کشورهای مستقل مشترک‌المنافع (CIS) در ترکمنستان برگزار شد که با سی‌وپنجمین سالگرد تأسیس این سازمان هم‌زمان بود.

همچنین نشست مشورتی سران کشورهای آسیای مرکزی و جمهوری آذربایجان برگزار شد. در روزهای ۱۳ و ۱۴ اکتبر، عشق‌آباد میزبان نشست گروه عالی‌رتبه توسعه لجستیک کریدور حمل‌ونقل ترانس‌کاسپین با حمایت اتحادیه اروپا بود.

هفته قبل، در روزهای ۱۲ و ۱۳ اکتبر، نشست گفت‌وگوی پارلمانی «آسیای مرکزی ـ اتحادیه اروپا» در تاجیکستان برگزار شده بود.

اهداف بازیگران خارجی و پنج کشور آسیای مرکزی در چارچوب قالب‌های همکاری «۵+۱» چیست؟ این روندها چه معنایی برای سیاست روسیه و طرح‌های اوراسیایی آن دارند؟

آیا ظرفیت کشورهای منطقه و قالب همکاری کشورهای مستقل مشترک‌المنافع همچنان مورد نیاز و قابل تداوم بخشیدن است؟

بررسی سیاست چین در آسیای مرکزی

پکن طی چند دهه اخیر، به‌طور مستمر روابط خود را با کشورهای منطقه آسیای مرکزی توسعه داده است. چین در حال حاضر از سه الگوی تعامل با آسیای مرکزی استفاده می‌کند: الگوی دوجانبه و اختصاصی با هر کشور، الگوی جمعی و چندجانبه، و الگوی فناورانه.

در چارچوب الگوی نخست، چین متناسب با نیازهای هر کشور به‌طور جداگانه عمل می‌کند، با نخبگان محلی ارتباط برقرار می‌سازد، تلاش می‌کند پذیرش اجتماعی به نفع برنامه‌های چین را افزایش دهد و پروژه‌های مشخصی را به اجرا می‌گذارد. در این میان، بخش انرژی از اولویت ویژه‌ای برخوردار است.

الگوی جمعی تعامل پکن بر استفاده از سازوکارهای چندجانبه، مانند سازمان همکاری شانگهای، استوار است. چین در این چارچوب، همراه با کشورهای آسیای مرکزی، درباره امنیت جمعی، توسعه جریان‌های حمل‌ونقل و لجستیک و مبارزه با تروریسم، افراط‌گرایی، جدایی‌طلبی و قاچاق مواد مخدر گفت‌وگو می‌کند.

در الگوی سوم، چین به‌طور فعال فناوری‌های خود را به آسیای مرکزی صادر می‌کند. سیاست چین از نظر مفهومی در ایده جاده ابریشم دیجیتال تجلی یافته است؛ ایده‌ای که بر صادرات فناوری‌های چینی به کشورهای منطقه استوار است؛ کشورهایی که آمادگی خود را برای به‌کارگیری این فناوری‌ها نشان داده‌اند.

در آینده، پس از گسترش الگوی دیجیتال، ایجاد سامانه‌های مشترک پرداخت و ارز الکترونیکی نیز در دستور کار قرار خواهد گرفت.

با این حال، آسیای مرکزی هم برای پکن و هم برای مسکو همچنان منطقه‌ای مهم و مورد توجه راهبردی است. تاکنون مورد مشخصی از اختلاف میان روسیه و چین بر سر یک پروژه منطقه‌ای واحد گزارش نشده است.

در آسیای مرکزی رقابت بر سر بازارهای انرژی یا مواد غذایی امکان‌پذیر است، اما در این منطقه تضاد سیاسی میان روسیه و چین وجود ندارد. محور اصلی دستور کار سیاسی هر دو کشور، مهار و مدیریت خطرات نظامی ـ سیاسی فرامرزی است و دو طرف در این زمینه همکاری می‌کنند.

هم پکن و هم مسکو به منطقه‌ای باثبات و شکوفا نیاز دارند و سیاست خود را بر همین مبنا تنظیم می‌کنند.

رقابت چین و اتحادیه اروپا

در این زمینه، روند روابط اروپا و چین تضادی آشکار را نشان می‌دهد. چین با اتکا به کنترل فناوری‌ها و مسیرهای لجستیکی، با موفقیت در حال کنار زدن بازیگران اروپایی از بخش‌هایی از آسیای مرکزی است.

سیاستمداران اروپایی بارها به ضرورت گفت‌وگو با پکن درباره اختلافات موجود میان چین و بروکسل در این منطقه اشاره کرده‌اند؛ اما چین قاطعانه هرگونه تلاش برای توافق بر سر تقسیم حوزه‌های نفوذ در آسیای مرکزی را رد می‌کند.

چین برای کشورهای منطقه جذابیت بیشتری دارد؛ زیرا پیشنهادهای آن در حوزه اتصال لجستیکی، سرمایه‌گذاری، آموزش نیروی انسانی و کمک به برقراری ارتباط آسیای مرکزی با جهان خارج، از مزیت برخوردار است. افزون بر این، چین از دوران باستان با آسیای مرکزی پیوندهای تاریخی داشته است.

از این منظر، این کشور برای دولت‌های منطقه شریکی آشناتر و پذیرفتنی‌تر از کشورهای اتحادیه اروپا به شمار می‌رود.

اهمیت ژئواقتصادی آسیای مرکزی برای روسیه

جذابیت آسیای مرکزی برای روسیه و دیگر قدرت‌های خارج از منطقه، هم به موقعیت ژئواستراتژیک و ظرفیت منابع طبیعی آن و هم به رشد سریع شاخص‌های اقتصادی و جمعیتی کشورهای منطقه مربوط می‌شود. در بیست سال گذشته، جمعیت کشورهای این منطقه ۴۱ درصد افزایش یافته و به ۸۴ میلیون نفر رسیده است.

اقتصاد منطقه نیز با سرعت بالایی رشد کرده است؛ به‌طوری‌که مجموع تولید ناخالص داخلی کشورهای منطقه بر مبنای برابری قدرت خرید طی این بیست سال به ۱.۷ تریلیون دلار رسیده که معادل یک‌چهارم تولید ناخالص داخلی روسیه است. آسیای مرکزی همچنین به‌عنوان یک گره حمل‌ونقل و لجستیک، اهمیت ژئواقتصادی زیادی برای روسیه دارد.

از سال ۲۰۲۲، روابط روسیه با آسیای مرکزی به‌طور قابل‌توجهی گسترش یافته است. به‌طور مشخص، مجموع مبادلات تجاری روسیه با کشورهای آسیای مرکزی طی چهار سال گذشته به ۴۷ میلیارد دلار رسیده است.

این رقم بر اساس داده‌های سال ۲۰۲۵ است و ترکمنستان را شامل نمی‌شود؛ زیرا آمار مورد نیاز درباره این کشور در دسترس نیست.

با این حال، نکته قابل‌توجه آن است که سهم روسیه از مجموع تجارت خارجی کشورهای منطقه بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ از ۲۳ درصد به ۱۹ درصد کاهش یافته است. این کاهش از افزایش تعامل کشورهای آسیای مرکزی با شرکای دیگر، به‌ویژه چین، حکایت دارد؛ سهم چین از تجارت خارجی این کشورها در همین دوره دو برابر شده است.

کشورهای آسیای مرکزی فعالانه در فرایندهای منطقه‌گرایی و فرامنطقه‌گرایی مشارکت می‌کنند. در سال‌های اخیر، پیوندهای تجاری و سرمایه‌گذاری در داخل منطقه به‌طور چشمگیری افزایش یافته و روابط اقتصادی متقابل با سرعتی بیش از میانگین رشد کرده است.

پیوند قزاقستان و ازبکستان به هسته اصلی همگرایی آسیای مرکزی تبدیل شده است.

هم‌زمان، همکاری کشورهای منطقه با سایر مناطق، از جمله قفقاز جنوبی، نیز گسترش می‌یابد. این روند در اعلام آمادگی برای توسعه مشترک ارتباطات حمل‌ونقلی و کریدورها نمود پیدا کرده است.

همکاری با کشورهای قفقاز جنوبی، تا حد زیادی، از تمایل کشورهای آسیای مرکزی برای دسترسی به بازارهای اروپا و بهره‌مندی از فناوری‌های کشورهای اتحادیه اروپا ناشی می‌شود.

در عین حال، قالب‌های پیشین همکاری نیز همچنان اهمیت دارند. حتی تقاضا برای همکاری در چارچوب کشورهای مستقل مشترک‌المنافع در سال‌های اخیر افزایش یافته است.

در چهار سال گذشته، سهم کشورهای عضو کشورهای مستقل مشترک‌المنافع از تجارت خارجی روسیه از حدود ۱۰ تا ۱۱ درصد به ۱۷ درصد افزایش یافته است. با این حال، دستور کار این سازمان باید گسترش پیدا کند؛ برای مثال، می‌توان موضوعات مربوط به حمل‌ونقل، کشاورزی و محیط‌زیست را به آن افزود.

قالب «کشورهای مستقل مشترک‌المنافع پلاس» نیز که در اکتبر ۲۰۲۵ با حضور باکو شکل گرفت، چشم‌انداز امیدوارکننده‌ای دارد. ایران نیز به مشارکت در این قالب ابراز علاقه کرده است.

با توجه به نزدیکی جغرافیایی و ظرفیت‌های موجود، احتمال دارد مناطق سیبری و خاور دور روسیه نیز در آینده مشارکت فعال‌تری در تعامل با آسیای مرکزی داشته باشند؛ امری که می‌تواند در چارچوب کشورهای مستقل مشترک‌المنافع تحقق یابد. روند تنوع‌بخشی به روابط خارجی کشورهای آسیای مرکزی در آینده ادامه خواهد یافت و روسیه باید رقابت فزاینده را در محاسبات خود لحاظ کند.

انرژی هسته‌ای، انرژی سبز، بخش کشاورزی و صنایع غذایی، و زیرساخت‌های حمل‌ونقل و لجستیک همچنان از مهم‌ترین زمینه‌های توسعه همکاری روسیه با این منطقه خواهند بود. روابط دوجانبه روسیه با هر یک از کشورهای منطقه نیز همچنان عامل مهمی در این روند است.

فاصله‌گیری سیاسی کشورهای آسیای مرکزی از مسکو

با وجود رسیدن مبادلات تجاری روسیه با کشورهای آسیای مرکزی به بالاترین سطح خود، این کشورها در عرصه سیاسی گرایش به فاصله‌گیری نسبی از مسکو دارند.

کشورهای منطقه ترجیح می‌دهند از حمایت مستقیم از سیاست‌های روسیه خودداری کنند؛ به‌ویژه پس از آغاز عملیات نظامی ویژه در اوکراین. این وضعیت ناگزیر سطح تفاهم متقابل درباره مسائل مشترک را کاهش می‌دهد و زمینه را برای تنوع‌بخشی بیشتر به جهت‌گیری سیاسی کشورهای آسیای مرکزی فراهم می‌کند.

ریشه اختلاف‌ها را باید در تفاوت اولویت‌های دو طرف در شرایط ژئوپلیتیکی کنونی جست‌وجو کرد. برای سیاست خارجی روسیه، حفظ حاکمیت و امنیت، از جمله جلوگیری از شکل‌گیری فعالیت‌های نظامی آشکار ضدروسی در نزدیکی مرزهای این کشور، از اولویت‌های اصلی محسوب می‌شوند.

در مقابل، کشورهای آسیای مرکزی اهداف توسعه‌ای را دنبال می‌کنند و توجه بیشتری به مشارکت در فرایندهای جهانی دارند.

با وجود آنکه کشورهای اتحادیه اروپا و ایالات متحده سیاستی ضدروسی را در فضای آسیای مرکزی دنبال می‌کنند، سطح عاملیت سیاسی کشورهای منطقه در حال حاضر نسبتاً بالاست. دولت‌های منطقه به این نتیجه رسیده‌اند که بهره‌برداری از اختلافات میان قدرت‌های بزرگ، راهبردی سودمند نیست؛ ازاین‌رو می‌کوشند خود را از منازعات ژئوپلیتیکی دور نگه دارند.

در چنین شرایطی، هم ایالات متحده و هم اتحادیه اروپا ناچارند رویکردی محتاطانه‌تر در پیش بگیرند تا موجب نارضایتی بیشتر شرکای خود در آسیای مرکزی نشوند؛ شرکایی که حفظ موقعیتی بی‌طرفانه برایشان اهمیت دارد.

راهبرد اتحادیه اروپا در آسیای مرکزی

اتحادیه اروپا را می‌توان در کنار روسیه و چین یکی از سه بازیگری دانست که حضوری نظام‌مند و گسترده در منطقه آسیای مرکزی دارد.

سه عامل در جذابیت اتحادیه اروپا برای کشورهای آسیای مرکزی مؤثر است. نخست، سیاست‌های اتحادیه اروپا طیف گسترده‌ای از بازیگران منطقه را در بر می‌گیرد.

دوم، این اتحادیه پیشنهادهای خود را عمدتاً بر توسعه اجتماعی و اقتصادی متمرکز می‌کند؛ موضوعی که برای کشورهای منطقه اهمیت زیادی دارد و جذابیت همکاری با بروکسل را افزایش می‌دهد. سوم، اتحادیه اروپا در سطح مواضع اعلامی، از گسترش همکاری‌های چندجانبه در آسیای مرکزی و تقویت همکاری میان پنج کشور منطقه حمایت می‌کند.

این موضع حتی در شرایطی که پیشنهادها به پروژه‌های عملی تبدیل نشوند، می‌تواند بر برداشت کشورهای منطقه از اتحادیه اروپا تأثیر مثبت بگذارد.

همچنین باید بر اهمیت پروژه‌های بشردوستانه و ابزارهای موسوم به «قدرت نرم» اتحادیه اروپا تأکید کرد. منظور از این ابزار، برنامه‌های کمک به توسعه، طرح‌های آموزشی و مبادلات فرهنگی است که همچنان برای کشورهای آسیای مرکزی اهمیت دارند.

با این حال، اولویت‌های اتحادیه اروپا در سال‌های اخیر دستخوش تغییر شده‌اند و اکنون می‌توان دو گروه اصلی از منافع این اتحادیه را در منطقه آسیای مرکزی شناسایی کرد.

نخستین گروه از این منافع، به توسعه ارتباطات و پیوندهای منطقه‌ای مربوط می‌شود. آسیای مرکزی در مسیرهای ارتباطی میان چین و اروپا قرار دارد؛ بنابراین، ادغام این منطقه در فضای اقتصادی گسترده‌تر، با منافع بروکسل سازگار است.

اتحادیه اروپا در همین راستا می‌کوشد راهکارهای لجستیکی، از جمله راهکارهای دیجیتال، برای تسهیل حمل‌ونقل ارائه کند.

در این زمینه می توان به پروژه «تراسیکا» (TRACECA) اشاره کرد؛ کریدور حمل‌ونقل اروپا ـ قفقاز ـ آسیا که در سال ۱۹۹۳ پایه‌گذاری شد و کشورهای آسیای مرکزی را نیز به‌طور مستقیم تحت تأثیر قرار می‌دهد.

جهت‌گیری سیاست و راهبرد اتحادیه اروپا در منطقه همچنان تا حدی متأثر از رقابت با روسیه است، اما این مؤلفه به‌تدریج جای خود را به رقابت فزاینده با چین می‌دهد.

در گذشته، اسناد راهبردی اتحادیه اروپا روسیه را یکی از مهم‌ترین بازیگران منطقه معرفی می‌کردند و دموکراتیک‌سازی آسیای مرکزی و کمک به تحول در ساختارهای حکمرانی در زمره اولویت‌های همکاری قرار داشت. امروز این اولویت‌ها به انتهای فهرست منتقل شده‌اند.

در صدر دستور کار، پروژه‌هایی قرار گرفته‌اند که چین نیز برای آنها گزینه‌های جایگزین به کشورهای منطقه پیشنهاد می‌کند.

روسیه باید در محاسبات سیاست خارجی خود به این مسئله توجه کند که رقابت بروکسل و پکن، توسعه منطقه را به چه سمتی هدایت خواهد کرد و مسکو چه راهکارهای جایگزینی می‌تواند در برابر پیشنهادهای هر دو طرف ارائه دهد.

فرجام روابط تاریخی روسیه و آسیای مرکزی

از نظر گستره و تنوع روابط شکل‌گرفته، به‌سختی می‌توان مناسبات روسیه و آسیای مرکزی را با روابط کشورهای این منطقه با دیگر شرکای خارجی مقایسه کرد. همکاری اقتصادی چندین‌ساله، زیرساخت‌های مشترک حمل‌ونقل و انرژی و پیوندهای نزدیک آموزشی، علمی و فرهنگی، پایه‌ای مستحکم برای توسعه بیشتر روابط دو طرف فراهم کرده‌اند.

تأمین امنیت و از جمله مقابله با تهدیدهای فرامرزی، همچنان یکی از مهم‌ترین محورهای همکاری روسیه و آسیای مرکزی است. با این حال، مسکو باید اولویت‌های خود کشورهای منطقه، به‌ویژه اهداف مرتبط با توسعه اجتماعی و اقتصادی، را نیز در نظر بگیرد.

روسیه هم‌اکنون در حل این مسائل مشارکت دارد. پروژه‌های مشترکی در حوزه گاز و انرژی هسته‌ای در حال اجراست، واحدهای صنعتی ایجاد می‌شوند و روابط میان روسیه و کشورهای آسیای مرکزی گسترش می‌یابد.

آموزش نیروی انسانی متخصص نیز اهمیت ویژه‌ای دارد؛ از جمله از طریق شعب دانشگاه‌های روسیه در منطقه. همچنین علاقه‌مندی به آموزش نیروهای متخصص در حوزه آموزش‌های فنی و حرفه‌ای وجود دارد.

درباره اهمیت قالب همکاری «آسیای مرکزی ـ روسیه» باید توجه داشت مهم‌ترین کارکرد این قالب، هماهنگ‌سازی رویکردها برای حل مسائلی است که برای روسیه و هر پنج کشور منطقه اهمیت مشترک دارند. برنامه اقدام مشترک برای سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۷ که سال گذشته تصویب شد، جهت‌گیری‌های این همکاری را مشخص می‌کند.

اکنون مهم است که توافق‌های حاصل‌شده به‌صورت مستمر اجرا شوند و به نتایج عملی برسند تا روسیه بتواند در رقابت با اروپا و سپس چین دست برتر را داشته باشد.