جمهوری آذربایجان با مشارکت عربستان، کارخانه بزرگ شیرین‌سازی آب کاسپین را در سومقاییت احداث می‌کند.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، جمهوری آذربایجان آماده می‌شود تا از دریای کاسپین به عنوان منبعی کمکی برای تامین آب آشامیدنی استفاده کند.
بر اساس داده‌های وزارت اقتصاد جمهوری آذربایجان، احداث یک کارخانه آب‌شیرین‌کن با ظرفیت روزانه 300 هزار مترمکعب آب آشامیدنی در شهر «سومقاییت» برای تامین نیازهای باکو و شبه‌جزیره آبشوران برنامه‌ریزی شده است که سالانه حدود 100 میلیون مترمکعب آب تولید خواهد کرد.
این پروژه در قالب مشارکت عمومی- خصوصی اجرا می‌شود و شرکت عربستانی «آکوا پاور» (ACWA Power) به عنوان شریک خصوصی کلیدی و حامی مالی آن فعالیت می‌کند. در این طرح، جذب سرمایه‌گذاری خارجی و بهره‌گیری از فناوری «اسمز معکوس» برای شیرین‌سازی آب دریا پیش‌بینی شده است.
ایجاد این منبع جدید آبرسانی با افزایش نیازهای جمعیت، توسعه زیرساخت‌های شهری و ضرورت کاهش وابستگی به ذخایر سنتی آب شیرین ارتباط دارد؛ ضمن آنکه ساخت این کارخانه تنها یکی از محورهای برنامه کلان نوسازی بخش آب در جمهوری آذربایجان به شمار می‌رود.
چرا منابع سنتی آب دیگر پاسخگوی نیازها نیست؟
تامین آب آشامیدنی جمعیت، یکی از وظایف مهم برای جمهوری آذربایجان باقی مانده است. با وجود رودخانه‌ها، مخازن سدها و منابع آب زیرزمینی، توزیع منابع آبی در قلمرو این کشور نامتوازن بوده و وابستگی به جریان رودخانه‌های مرزی نیز چالش مضاعفی است.
همان‌طور که «شاهین مصطفی‌یف»، معاون نخست‌وزیر جمهوری آذربایجان در نشست 12 ژانویه 2026 اعلام کرد، حدود 75 درصد از منابع آب‌های سطحی کشور از طریق ورودی آب از کشورهای همسایه شکل می‌گیرد؛ این بدان معناست که حجم آب در دسترس علاوه بر میزان بارش‌ها در داخل کشور، به وضعیت رودخانه‌هایی که از خارج از مرزها سرچشمه می‌گیرند نیز وابسته است.
تغییرات اقلیمی، افزایش دما و کاهش بارش‌ها مدیریت منابع آب را دشوارتر کرده و هم‌زمان نیاز جمعیت، صنعت و کشاورزی به ویژه در باکو و شبه‌جزیره آبشوران که بخش عمده جمعیت و فعالیت اقتصادی کشور را در خود جای داده‌اند، افزایش یافته است.
در حال حاضر آبرسانی به باکو و آبشوران از چندین منبع شامل مخزن سد «جیران‌باتان»، رودخانه «کورا» و همچنین آب‌های زیرزمینی مناطق «خاچماز» و «اوغوز- قبله» تامین می‌شود. با وجود بازسازی برخی تاسیسات، نوسازی بیشتر شبکه‌های لوله‌کشی همچنان ضرورتی مهم است.
طبق داده‌های ژانویه 2026 آژانس دولتی منابع آب جمهوری آذربایجان، حدود 70 درصد از ساکنان باکو و آبشوران از آبرسانی بی‌وقفه برخوردارند. معضل دیگر، هدر رفت آب است که میزان واقعی آن در سطح این کشور 38.6 درصد برآورد می‌شود.
بخشی از آب ورودی به سامانه هنگام انتقال و توزیع هدر می‌رود که بازدهی استفاده از منابع موجود را کاهش می‌دهد؛ در چنین شرایطی، شیرین‌سازی آب دریای کاسپین به عنوان فرصتی کمکی برای افزایش حجم آب آشامیدنی و کاهش وابستگی به منابع سنتی آب شیرین در نظر گرفته می‌شود.
دریای کاسپین چگونه به منبع آب آشامیدنی تبدیل می‌شود؟
قرار است کارخانه جدید در «پارک صنعتی شیمیایی سومقاییت» در نزدیکی ساحل دریای کاسپین مستقر شود. برای تولید آب آشامیدنی، استفاده از فناوری اسمز معکوس پیش‌بینی شده که اصل کار آن بر عبور آب دریا از غشاهای ویژه‌ای استوار است که نمک‌های محلول و ناخالصی‌ها را جدا می‌کنند و آب حاصل، تصفیه تکمیلی لازم را برای انطباق با استانداردهای آب شرب پشت سر می‌گذارد.
ویژگی دریای کاسپین، شوری نسبتاً پایین آن در مقایسه با آب اقیانوس‌هاست که می‌تواند هزینه انرژی لازم برای شیرین‌سازی را کاهش دهد. با این حال، تولید آب شرب به فرآیند تصفیه محدود نمی‌شود و کارخانه نیازمند ایجاد زیرساخت‌های برداشت آب دریا، تخلیه شورابه غلیظ، تامین برق، انتقال محصول نهایی و اتصال آن به شبکه آبرسانی موجود برای رسیدن به دست مصرف‌کنندگان است.
بنابراین، کارآمدی کارخانه علاوه بر ظرفیت تولید، به آمادگی زیرساخت‌های جانبی بستگی دارد. انتظار می‌رود این کارخانه به ششمین منبع آبرسانی باکو و آبشوران تبدیل شود و طبق برآورد آژانس دولتی منابع آب، پس از راه‌اندازی حدود 25 درصد از مصرف واقعی آب این منطقه را تامین کند.
سرمایه‌گذاری 407 میلیون دلاری و زمان راه‌اندازی پروژه
احداث کارخانه آب‌شیرین‌کن، نخستین پروژه مشارکت عمومی- خصوصی در بخش آب جمهوری آذربایجان خواهد بود. مبنای حقوقی این طرح در آوریل 2023 و زمانی گذاشته شد که الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور این کشور فرمانی را برای اجرای ابتکار آزمایشی شیرین‌سازی آب دریا امضا کرد.
در ژانویه 2025، کنسرسیومی به رهبری شرکت عربستانی «آکوا پاور» برنده مناقصه بین‌المللی شد و در سپتامبر 2025 توافق‌نامه‌های طراحی، ساخت، تامین مالی، بهره‌برداری، خرید آب تصفیه‌شده، اجاره زمین و ضمانت‌های دولتی به امضا رسید.
«آکوا پاور» به عنوان شریک خصوصی اصلی، اجرای طرح را با پیمانکاران تخصصی پیش می‌برد و مدت این مشارکت 25 سال از زمان آغاز بهره‌برداری تجاری است که امکان جذب سرمایه خصوصی و تجربه فناوری بین‌المللی را فراهم می‌آورد.
طبق داده‌های وزارت اقتصاد جمهوری آذربایجان، حجم سرمایه‌گذاری طرح 407 میلیون دلار است و نهادهای مالی بین‌المللی نیز در آن مشارکت دارند؛ چنان‌که در 26 سپتامبر 2026 بانک سرمایه‌گذاری زیرساخت آسیا اختصاص سقف 45 میلیون دلار را برای این پروژه تصویب کرد.
به گفته «ترکان وسعت»، نماینده وزارت اقتصاد در 14 اکتبر، مذاکرات مالی ادامه دارد و قرار است تا پایان 2026 یا سه‌ماهه نخست 2027 تکمیل شود و سپس عملیات اصلی ساخت به مدت حدود دو سال و نیم آغاز شود.
پیش‌تر تولید نخستین حجم آب در سه‌ماهه سوم 2028 و بهره‌برداری کامل تجاری در سه‌ماهه نخست 2029 پیش‌بینی می‌شد، اما به دلیل تاخیر در تکمیل مذاکرات مالی، ممکن است جدول زمانی راه‌اندازی کارخانه بازنگری شود.
پیامدهای زیست‌محیطی برای کاسپین و آینده شبکه آبرسانی باکو
شیرین‌سازی آب دریا نیازمند رعایت ضوابط زیست‌محیطی است؛ زیرا در فناوری اسمز معکوس، شورابه غلیظی تولید می‌شود که در پروژه سومقاییت به دریای خزر بازگردانده می‌شود. در کاسپین به عنوان یک دریای بسته، چالش اصلی آن است که تخلیه شورابه تاثیر منفی شدیدی بر اکوسیستم دریایی نگذارد.
طبق اسناد بانک سرمایه‌گذاری زیرساخت آسیا، ریسک‌های زیست‌محیطی اصلی طرح به برداشت آب، ساخت زیرساخت‌های زیرآبی و تخلیه کنسانتره نمک مربوط است. برای محدود کردن اثرات احتمالی، سامانه ویژه پراکنده‌سازی شورابه جهت رقیق‌سازی سریع آن در آب دریا همراه با کنترل کیفیت آب و پایش بلندمدت اکوسیستم دریایی پیش‌بینی شده است.
به ارزیابی این بانک، با رعایت تدابیر حفاظتی، اثرات زیست‌محیطی پروژه محلی و قابل مدیریت می‌ماند و پیامدهای برگشت‌ناپذیری برای زیستگاه‌های حیاتی انتظار نمی‌رود، هرچند پایش مستمر در دوره ساخت و بهره‌برداری اهمیت دارد.
راه‌اندازی کارخانه سومقاییت که برخلاف جریان رودخانه‌ها کمتر تابع نوسانات فصلی و بارشی است، پایداری شبکه آبرسانی باکو و آبشوران را ارتقا می‌دهد، اما به تنهایی تمام مشکلات بخش آب را حل نمی‌کند و وضعیت خطوط لوله اصلی، شبکه‌های توزیع و کنتورگذاری همچنان مهم است.
این پروژه بخشی از «برنامه دولتی بهسازی سامانه‌های آبرسانی، آب‌های سطحی و فاضلاب باکو و آبشوران در سال‌های 2026 تا 2035» است که نوسازی زیرساخت‌ها، ساخت مخازن جدید و توسعه منابع جایگزین را دنبال می‌کند.
اهداف اصلی برنامه شامل افزایش سهم جمعیت برخوردار از آب بی‌وقفه از 70 به 95 درصد، کاهش هدررفت آب به 20 درصد و پوشش 100 درصدی کنتورهای آب است. در مراحل بعدی شامل ساخت کارخانه، ایجاد زیرساخت انتقال و بهره‌برداری از آن، رعایت الزامات زیست‌محیطی، نوسازی شبکه‌های موجود و کاهش تلفات آب شرطی اساسی است؛ چراکه کارخانه جدید مکمل سامانه کنونی خواهد بود و کارآمدی نهایی آن به وضعیت زیرساخت‌ها و مصرف بهینه منابع آب بستگی دارد.
