دانشگاه‌های ترکیه به مراکز پرورش نخبه برای کشورهای خارجی تبدیل شده‌اند و کشور، سرمایه بزرگی را از دست می دهد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، اعلام تازه‌ترین آمار از فرار مغزها، متخصصین و فارغ التحصیلان دانشگاهی از ترکیه به کشورهای دیگر، محققین را نگران کرده است.
بر اساس گزارشی که موسسه آمار ترکیه (TÜİK) در 23 اکتبر منتشر کرده، این کشور به طور فزاینده‌ای منابع انسانی واجد شرایط خود را از دست می‌دهد.
گزارش مزبور حاکی از این است که نرخ فرار مغزها در میان فارغ التحصیلان آموزش عالی در سال 2015 میلادی در ترکیه 1.6 درصد بود، در سال‌های 2023 و 2024 به 2 درصد رسید و در سال 2025 به 2.2 درصد افزایش یافته است.
این داده‌ها نشان می‌دهد که نرخ فرار مغزها در سال گذشته 10 درصد و بین سال‌های 2015 تا 2025 میلادی 37.5 درصد افزایش یافته است.
یکی از نکات قابل توجه در داده‌های موسسه آمار ترکیه، نرخ مهاجرت به خارج از کشور در میان جوانانی بود که با بورسیه کامل از دانشگاه‌های پایه و دولتی ترکیه فارغ‌التحصیل شده‌اند.
این آمار که در سال 2024 میلادی معادل 8.3 درصد از کل فارغ التحصیلان دانشگاه‌های پایه در ترکیه بود، در سال 2025 به 8.6 درصد افزایش یافته است. این در حالی است که دانشجویان با بورسیه کامل با دستاوردهای تحصیلی خود متمایز هستند و نرخ فرار مغزها در این گروه بیش از دو برابر سایر گروه‌های فارغ‌التحصیلی است.
طبق داده‌های موسسه آمار ترکیه، بالاترین نرخ فرار مغزها در برنامه‌های کارشناسی در رشته‌های علوم و مهندسی متمرکز است و درصد مهاجرت فارغ التحصیلان کارشناسی ترکیه که مهاجرت کرده‌اند بر اساس تفکیک رشته تحصیلی به این شکل است: زیست‌شناسی مولکولی و ژنتیک 13.1 درصد مهندسی بازرگانی 13 درصد مهندسی ریاضی 11 درصد مهندسی الکترونیک 11 درصد مهندسی فیزیک 10.210 درصد
روزنامه قرار گازته چاپ آنکارا در گزارشی، درباره اهمیت مهاجرت فارغ التحصیلان این رشته‌ها و خسران آن برای ترکیه می‌نویسد: «وقتی در مورد زیست‌شناسی مولکولی و ژنتیک صحبت می‌کنیم، مسائل بنیادین و سرنوشت‌سازی همچون آینده داروها، بیوتکنولوژی و تحقیقات بهداشتی در میان است. وقتی در مورد ریاضیات، الکترونیک و مهندسی فیزیک صحبت می‌کنیم، پای فناوری پیشرفته، هوش مصنوعی، صنایع دفاعی و تحقیقات علمی در میان است.
در شرایطی که کشورهای توسعه‌یافته برای جذب دانشمندان و مهندسان از سراسر جهان رقابت می‌کنند، ترکیه به راحتی این نخبگان را از دست می‌دهد».
خروج یک فارغ‌التحصیل از رشته‌ای با بازار کار عمومی، لزوماً همان پیامدی را ندارد که خروج یک پژوهشگر زیست‌فناوری، متخصص نیمه‌رسانا، مهندس الکترونیک یا نیروی ماهر هوش مصنوعی دارد.
در رشته‌های تخصصی، تربیت نیروی انسانی به آزمایشگاه، تجهیزات، استاد، تجربه عملی، همکاری‌های پژوهشی و زمان نیاز دارد. بنابراین، جایگزینی یک نیروی متخصص ممکن است بسیار دشوارتر از جایگزینی یک شاغل ساده باشد.
همچنین نرخ مهاجرت گروه فناوری اطلاعات و ارتباطات در ترکیه از 6٫7 درصد در سال 2024 به 7 درصد در سال 2025 رسیده است. این در حالی است که در اقتصاد دیجیتال، رقابت بر سر نیروی انسانی تنها به استخدام برنامه‌نویس محدود نیست؛ توان توسعه نرم‌افزار، هوش مصنوعی، امنیت سایبری، خدمات ابری و محصولات دانش‌بنیان نیز به همین نیروی متخصص وابسته است.
در چنین شرایطی، شرکت‌ها و مؤسسات داخلی برای جذب و نگهداری متخصصان با محدودیت بیشتری مواجه می‌شوند.
نکته دیگر اینجاست که اگر خروج متخصصان به کاهش شکل‌گیری شرکت‌های نوآور، انتقال دانش و تربیت نسل بعدی متخصصان منجر شود، توان رقابتی اقتصاد نیز تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
سرمایه ترکیه از دست می‌رود
انتشار آمار فرار مغزها، توجه بسیاری از نخبگان سیاسی و احزاب ترکیه را جلب کرد و چند تن از نمایندگان پارلمان نیز در صحن علنی درباره آن سخنرانی و اظهار نگرانی کردند.
حسن کارال نماینده مردم استانبول در پارلمان ترکیه و معاون علی باباجان رهبر حزب جهش و دموکراسی درباره از دست رفتن سرمایه علمی ترکیه به واسطه فرار مغزها می‌گوید: «عزیمت جوانان، به ویژه افراد دارای بورسیه کامل و افراد آموزش دیده در رشته‌های علوم، فناوری و مهندسی، به کشورهای دیگر، یک مشکل جدی برای رقابت‌پذیری آینده ترکیه است.
از دولت می‌خواهم تا شرایط اقتصادی، دانشگاهی و حرفه‌ای مناسبی را ایجاد کند که تضمینی برای ماندن جوانان ما در وطنشان باشد. یادمان باشد آنان، منابع انسانی آموزش‌دیده برای توسعه علمی و فناوری اساسی هستند».
کارال در ادامه می‌گوید: «این ارقام تلخ، فقط آمار مهاجرت معمولی نیستند. آماری است که نشان می‌دهد، جوانانی که قرار بود آینده کشورمان را به آنها بسپاریم و ترکیه را در علم، فناوری و تولید پیش خواهند ببرند، چمدان بستند و رفتند و آینده خود را در کشورهای دیگر جستجو می‌کنند.
نیروی کار آموزش‌دیده، بالاترین سرمایه یک کشور است و متأسفانه، ما در حال از دست دادن ارزشمندترین دارایی خود هستیم. تقریباً از هر 100 فارغ‌التحصیل با بورسیه کامل، 9 نفر در خارج از کشور هستند.
چگونه می‌توانیم این وضعیت را نادیده بگیریم؟ ما در حال آموزش برخی از موفق‌ترین جوانان ترکیه هستیم، اما کشورهای دیگر از دانش و تجربه آنها بهره می‌برند».
تحقیقات منتشر شده در چند مجله از جمله نشریه بین‌المللی نیروی انسانی به طور مفصل به بررسی مهاجرت نخبگان در ترکیه پرداخته و افزایش تب و تاب فرار مغزها در فاصله 1984 تا 2022 میلادی را بررسی کرده است.
محققین گزارش می‌کنند که عوامل اقتصاد کلان مهم‌ترین تعیین‌کننده‌های مهاجرت نیروی متخصص در مدل آنها بوده‌اند و عوامل نهادی نیز در دوره‌های مختلف نقش داشته‌اند.
این یافته از ضرورت بررسی هم‌زمان شرایط اقتصادی و ساختارهای نهادی حمایت می‌کند؛ هرچند یک مطالعه اقتصادسنجی به‌تنهایی تمام علل تصمیم فردی به مهاجرت را مشخص نمی‌کند.
درباره کشورهای مقصد مهاجران متخصص که از ترکیه می‌روند، باید به تفکیک چند کشور مهم این لیست اکتفا کرد که اسامی و درصدهای آنها از این قرار است: آلمان 25 درصد آمریکا 19 درصد انگلیس 13 درصد هلند 6 درصد کانادا 4 درصد
حالا پدیده فرار مغزها در ترکیه، توجه نهادهای بین المللی را نیز به سوی خود جلب کرده و سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) در گزارش بررسی اقتصادی ترکیه در سال 2025 می‌گوید مهاجرت نیروی متخصص، کمبود مهارت‌های نیروی کار ترکیه را تشدید می‌کند و بر بهره‌وری و رقابت‌پذیری صنایع و خدمات نیازمند مهارت بالا اثر منفی می‌گذارد.
ترکیه طی دهه‌های اخیر دسترسی به آموزش عالی را گسترش داده، اما افزایش تعداد فارغ‌التحصیلان الزاماً به معنای افزایش متناسب بهره‌وری اقتصادی نیست.
اگر دانشگاه‌ها نیروهایی تربیت کنند که مهارت‌هایشان با نیاز بنگاه‌ها تطبیق ندارد، اگر شرکت‌ها نتوانند فناوری‌های جدید را به کار بگیرند، یا اگر مشاغل تخصصی از درآمد و شرایط حرفه‌ای مناسب برخوردار نباشند، اقتصاد نمی‌تواند به‌طور کامل از سرمایه انسانی خود استفاده کند.
سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در همین گزارش به مشکلات تطبیق مهارت‌ها با نیاز بازار کار، ضعف نسبی نوآوری بنگاه‌ها و ضرورت تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت نیز اشاره کرده است.
مساله دیگر اینجاست که بر اساس شاخص جذب استعدادها، ترکیه در سال 2023 در میان کشورهای کم‌جاذبه‌تر برای مهاجران بسیار ماهر قرار داشته است. عواملی که در این ارزیابی مطرح شده‌اند، شامل چارچوب اقامت بلندمدت، محیط مهارت‌ها و فراگیری اجتماعی‌اند.
اگر کشوری هم بخشی از نیروهای متخصص خود را از دست بدهد و هم در جذب متخصصان بین‌المللی با دشواری روبه‌رو باشد، ممکن است در هر دو سوی رقابت جهانی بر سر استعدادها با محدودیت مواجه شود.
سازمان همکاری در توصیه‌های مدیریتی خود برای مقامات ترکیه، به این اشاره کرده که «در اقتصاد جهانی، جابه‌جایی متخصصان را نمی‌توان به‌سادگی متوقف کرد. سیاست‌گذار باید شرایطی فراهم کند که ماندن، بازگشتن و همکاری با کشور مبدأ نیز گزینه‌های جذابی باشند».
