با حضور اندیشمندان علوم انسانی، میراث شهید لاریجانی از فلسفه تا میدان سیاست بازخوانی شد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، مراسم یادبود استاد شهید علی لاریجانی، با حضور خانواده شهید لاریجانی، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری و جمعی از استادان و اعضای هیات علمی دانشگاه تهران در سالن فردوسی دانشکده ادبیات و علوم انسانی این دانشگاه برگزار شد. در این نشست، سخنرانان با مرور خاطراتی از سال‌ها آشنایی و همکاری با شهید لاریجانی، به تبیین ابعاد علمی، فرهنگی و سیاسی شخصیت او پرداختند.
جایگاه عقلانیت در حکمرانی، پیوند اندیشه فلسفی با مسئولیت اجتماعی، اخلاق‌مداری در رقابت سیاسی و تقدم منافع ملی بر موقعیت فردی، از محورهای مطرح‌شده در این مراسم بود.
حکمرانی نیازمند نظریه‌ای منسجم درباره عدالت اجتماعی است
در ابتدای این نشست، حمید طالب‌زاده، مدیر گروه فلسفه دانشکده ادبیات دانشگاه تهران، با اشاره به دیدار اعضای این گروه با خانواده شهید لاریجانی گفت: ما به نمایندگی از گروه فلسفه، برای ادای احترام و عرض تسلیت به مناسبت شهادت دکتر لاریجانی و فرزند برومندشان به منزل ایشان رفتیم؛ اما منتظر فرصت مناسبی بودیم تا در دانشگاه نیز مجلسی برای بزرگداشت ایشان برگزار کنیم که خوشبختانه این فرصت فراهم شد. وی با بیان این‌که شهید لاریجانی از استادان محبوب گروه فلسفه بود، افزود: سالیان درازی از حضور ایشان در این گروه بهره‌مند بودیم.
خود من نیز چند سال در دوره ریاست ایشان بر صداوسیما همکاری نزدیکی با او داشتم. حمایت‌های ایشان از گروه فلسفه ابعاد مختلفی داشت و حتی فضای جدید این گروه نیز از یادگارهای اوست.
طالب‌زاده در ادامه، به جایگاه فلسفی شهید لاریجانی پرداخت و اظهار کرد: ایشان پس از دهه‌ها حضور فعال و موثر در سطوح اجرایی و سیاسی کشور، با ژرف‌اندیشی در مشکلات و با تکیه بر اندیشه فلسفی، به‌تدریج به نظریه‌ای رسید که کوشید آن را در کتاب «عقل، سکون و حکمرانی» تبیین کند؛ کتابی که سال گذشته از سوی انتشارات دانشگاه تهران منتشر شد. وی با اشاره به بخشی از این اثر گفت: از نگاه ایشان، دشواری‌های حکمرانی در کشور نشان می‌دهد که نظریه حکمرانی در ابعاد مختلف بر مبنایی فلسفی استوار نشده است.
بحث بر سر نیت‌ها نیست؛ دولت‌های مختلف با انگیزه خدمت آغاز به کار کرده‌اند، اما آنچه فقدانش احساس می‌شود، نظریه‌ای سازگار و منقح برای توسعه و پیشرفت ملی است که عدالت اجتماعی با تعریفی روشن در آن جایگاه داشته باشد.
مدیر گروه فلسفه دانشگاه تهران افزود: شهید لاریجانی متوجه این فقدان بنیادی شده بود و در کتاب خود تلاش کرد با رجوع به اندیشه متفکران اسلامی، به‌ویژه علامه طباطبایی و شهید مطهری، درباره عدالت اجتماعی و بنیاد سیاسی بازاندیشی کند. لازم است عناصر اصلی این نظریه بیشتر تبیین شود تا با آرای این متفکر آشنایی عمیق‌تری پیدا کنیم.
بیش از نیم‌قرن دوستی؛ از کلاس فلسفه تا همکاری سیاسی
غلامعلی حداد عادل، رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در ادامه این مراسم، سابقه آشنایی خود با شهید لاریجانی را بیش از 50 سال دانست و گفت: در نیمه نخست دهه 50، زمانی که در دانشگاه صنعتی شریف برای دانشجویان مهندسی و علوم پایه، فلسفه و علوم انسانی تدریس می‌کردم، آقای لاریجانی دانشجوی رشته ریاضی بود و با من درس داشت. نزدیکی فکری موجب شد دوستی ما از همان زمان آغاز شود و وصلت ایشان با خانواده شهید مطهری نیز این ارتباط را تقویت کرد؛ زیرا من هم در همان سال‌ها شاگرد استاد مطهری بودم.
وی با اشاره به تغییر رشته لاریجانی از ریاضی به فلسفه افزود: ورود ایشان به دوره تحصیلات تکمیلی دانشگاه تهران با انتقال من از دانشگاه صنعتی شریف به دانشکده ادبیات مقارن شد و این ارتباط علمی ادامه پیدا کرد. راهنمایی رساله دکتری ایشان را نیز بر عهده داشتم؛ رساله‌ای درباره فلسفه ریاضی از نظر کانت که با پیشینه تحصیلی او در ریاضی و فلسفه تناسب داشت و در سال 1374 از آن دفاع کرد.
حداد عادل در توصیف ویژگی‌های شخصیتی شهید لاریجانی گفت: او متدین، مومن، اهل تعبد و تهجد و در عرصه سیاست و اجرا پاک‌دست، پاک‌دامن و پاک‌چشم بود. حتی مخالفان سیاسی ایشان نیز در این ویژگی‌ها تردید نداشتند و کسی نگفت که در مسوولیت‌های مختلف، از مسیر حفظ بیت‌المال و اخلاق خارج شده است.
وی استعداد، دانش، پرکاری، نظم و دقت علمی را از دیگر ویژگی‌های لاریجانی برشمرد و ادامه داد: او دنیای معاصر خود را می‌شناخت و در مواجهه با شخصیت‌های علمی و سیاسی خارجی، از نظر دانش، نظم ذهنی و عمق شخصیت، تصویری موجه و شایسته از فرزندان ایران ارایه می‌کرد که موجب سرافرازی بود.
رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، فعالیت‌های لاریجانی را در سه عرصه فرهنگ، سیاست و علم دسته‌بندی کرد و گفت: در عرصه فرهنگ، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و برای مدتی طولانی صداوسیما را اداره کرد. در عرصه علمی نیز حضورش در دانشگاه مفید و موثر بود و تلاش می‌کرد تدریس را کنار نگذارد.
هر زمان بار سیاست از دوش او سبک‌تر می‌شد، بار تدریس دانشگاهی را سنگین‌تر می‌کرد. وی با یادآوری هم‌زمانی پایان کلاس خود با آغاز کلاس لاریجانی در سال‌های اخیر افزود: در فاصله دو کلاس، فرصتی برای گفت‌وگو داشتیم و می‌دیدم که چقدر مقید است دانشجویان معطل نشوند.
مسوولیت سیاسی را بهانه‌ای برای کم‌گذاشتن از درس قرار نمی‌داد و تنوع موضوعاتی که تدریس می‌کرد، نشان‌دهنده پویایی ذهن او بود.
رقابت سیاسی در چارچوب رفاقت و منافع انقلاب
حداد عادل در بخش دیگری از سخنانش، به رقابت خود با لاریجانی بر سر ریاست مجلس اشاره کرد و گفت: در دوره‌ای کوتاه، رفاقت ما به رقابت تبدیل شد؛ رقابتی که جدی هم بود، اما هر دو تلاش کردیم حدود آن را رعایت کنیم و از محدوده‌ای که برای رقابت تعریف کرده بودیم، فراتر نرویم. وی افزود: پس از آن‌که ایشان رییس مجلس شد، همان روز نخست برایش دسته‌گل فرستادم و خودم به‌عنوان نماینده به وظایفم ادامه دادم.
هر جا نیز احساس می‌کردیم رقابت به اصل انقلاب لطمه می‌زند، آن را به رفاقت تبدیل می‌کردیم. پس از خروج من از مجلس هم ارتباط ما ادامه داشت و هر کاری را که کمک به ایشان و انقلاب می‌دانستم، انجام می‌دادم.
حداد عادل همچنین از تلاش برای جلب موافقت لاریجانی با ریاست دانشگاه تهران سخن گفت و اظهار کرد: پس از آغاز به کار دولت آقای پزشکیان، من، دکتر غفاری و برخی دوستان در شورای عالی انقلاب فرهنگی معتقد بودیم با توجه به سابقه، اعتبار اجتماعی و نفوذ کلام ایشان، دانشگاه تهران می‌تواند از حضورش برای توسعه و ارتقای خود بهره‌مند شود. وی ادامه داد: برای جلب رضایت ایشان جلساتی داشتیم، اما موافقت نمی‌کرد و توضیح می‌داد که شرایط کشور به‌گونه‌ای است که در فعالیت‌های کلان سیاسی می‌تواند خدمت بیشتری انجام دهد.
پرونده‌های سنگینی در داخل کشور و منطقه بر عهده داشت و در نهایت ما را قانع کرد. مدتی بعد نیز بار دیگر به‌عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی انتخاب شد.
رییس فرهنگستان زبان و ادب فارسی در پایان گفت: اگر عمر ایشان ادامه پیدا می‌کرد، کشور می‌توانست هم در عرصه فلسفه سیاسی و هم در مسوولیت‌های سیاسی و اجرایی از وجود او بهره بیشتری ببرد.
اخلاق در عمل و سکوتی برخاسته از حکمت
سیدمصطفی محقق داماد، فیلسوف و حقوق‌دان، در این مراسم، زندگی شهید لاریجانی را زمینه‌ای برای طرح پرسش‌های فلسفی دانست و گفت: در گروه فلسفه گرد هم آمده‌ایم تا از شخصیتی سخن بگوییم که زندگی او، بیش و پیش از آن‌که یک واقعه تاریخی باشد، یک پرسش فلسفی است؛ پرسش از معنای مسوولیت، حقیقت و رابطه فرد با خیر عمومی. وی با اشاره به منش اخلاقی لاریجانی افزود: آنچه من در زندگی او می‌دیدم، ارزش ذاتی انجام وظیفه بود؛ این‌که انسان نه از روی اجبار، بلکه برای خود وظیفه عمل کند.
اخلاق برای او بیش از گفتن، تظاهر و نمایش، عین عمل بود. کار می‌کرد، بی‌آن‌که منتظر ستایش باشد یا بخواهد عمل خود را به نمایش بگذارد.
محقق داماد با اشاره به برخورد لاریجانی با آنچه «ستم به خود و خانواده‌اش» خواند، اظهار کرد: او سکوت کرد و معنای این سکوت باید در سال‌های آینده تفسیر شود. سیاست اجرایی را با خرد و حکمت عملی آمیخته بود؛ صبر، بردباری، تحمل و لبخند، بخشی از این حکمت عملی بود.
حتی وقتی در جلسات خصوصی از آن برخوردها گزارش می‌داد، با لبخند سخن می‌گفت. وی در ادامه، با بیان خاطره‌ای از وساطت خود در ازدواج لاریجانی با دختر شهید مطهری گفت: پس از دیدار خانواده، نظر استاد مطهری را پرسیدم.
ایشان نقل کردند که وقتی در خانواده، جوان بودن آقای لاریجانی مطرح شد، پاسخ داده‌اند: «سنش جوان است، ولی عقل پیری دارد.»
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: او بیش از سن خود می‌اندیشید و عمل می‌کرد و به ملامت دیگران یا تعریف و تمجید آنان اعتنا نداشت. در روزگاری که برخی هدفشان از عمل، نمایش دادن و ستایش شدن است، باید قدر کسانی را دانست که بدون انتظار تحسین، به آنچه مصلحت می‌دانند عمل می‌کنند.
تعهد اجتماعی، مقدم بر آسودگی فعالیت دانشگاهی
حسین غفاری، استاد گروه فلسفه دانشگاه تهران، نیز با اشاره به حدود 50 سال دوستی با شهید لاریجانی گفت: روابط ما از رفت‌وآمد به محضر شهید مطهری و ارتباط با خانواده ایشان آغاز شد و در سال‌های بعد، در فعالیت‌های فرهنگی، صداوسیما و مباحث فلسفی ادامه پیدا کرد. وی با اشاره به توانایی علمی لاریجانی افزود: ایشان از نظر هوش و قدرت استنباط بسیار توانمند بود و در تحصیل فلسفه غرب نیز موفق عمل کرد.
درباره فعالیت‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی او سخن بسیار است، اما آنچه در این جلسه بر آن تاکید دارم، احساس تعهد اجتماعی ایشان است.
غفاری با تایید روایت حداد عادل درباره پیشنهاد ریاست دانشگاه تهران گفت: این موضوع را به‌صورت جدی پیگیری کردیم و موافقت‌هایی هم گرفته بودیم، اما ایشان می‌گفت درگیر مسایلی است که رها کردن آن‌ها را جایز نمی‌داند. توضیح می‌داد که حضور در دانشگاه برای خودش مطلوب است، اما تکلیف آن مسوولیت‌ها چه می‌شود؟
در نهایت پذیرفتیم که حق با ایشان است. وی همچنین دقت لاریجانی در مطالعه و نقد آثار علمی را یادآور شد و گفت: پس از جلساتی که درباره مسایل انقلاب و مباحث فکری و اجتماعی داشتم، نوشته‌ای فراهم شد که نسخه آن را برای مطالعه در اختیار چند نفر از دوستان صاحب‌نظر، از جمله شهید لاریجانی، گذاشتم.
ایشان متن را جمله‌به‌جمله خواند و نظر داد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: اهتمام او به این کار به‌اندازه‌ای بود که نسخه را به دو بخش تقسیم کرد تا بخش نخست برای اصلاح در اختیار من قرار گیرد و هم‌زمان مطالعه بخش بعدی را ادامه دهد؛ یعنی نمی‌خواست کار به‌دلیل مشغله‌های او معطل بماند. غفاری در بخش دیگری از سخنان خود، با طرح دیدگاهش درباره بازدارندگی و نسبت آن با حکم شرعی و مصلحت سیاسی اظهار کرد: در شرایط تهدید نظامی، توان دفاعی و بازدارندگی جایگاه ویژه‌ای پیدا می‌کند و باید به‌گونه‌ای باشد که دشمن، هزینه تعرض را جدی بداند.
وی همچنین با اشاره به گفت‌وگوهای خصوصی خود با لاریجانی درباره موضوع هسته‌ای، بر ضرورت تفکیک میان حکم کلی، تشخیص مصداق و تصمیم حکومتی متناسب با شرایط تاکید کرد و تغییر شرایط را در ارزیابی تصمیم‌های سیاسی و حکومتی مهم دانست.
اعتدال، حاصل قدرت تحلیل و تقوا بود
علی مطهری، نماینده پیشین مردم تهران در مجلس شورای اسلامی و عضو هیات علمی دانشگاه تهران، در ادامه این نشست، به شباهت شرایط شهادت لاریجانی و شهید مطهری اشاره کرد و گفت: هر دو در زمانی به شهادت رسیدند که کشور به‌شدت به وجودشان نیاز داشت. در آغاز پیروزی انقلاب، به شهید مطهری برای تبیین مبانی فکری و تربیت نیرو نیاز داشتیم و لاریجانی نیز در شرایطی از دست رفت که بسیاری به نقش‌آفرینی او امیدوار بودند.
وی با اشاره به قدرت تجزیه‌وتحلیل لاریجانی افزود: اعتدال او از دو ویژگی سرچشمه می‌گرفت؛ قدرت تحلیل و تقوای الهی. فرد معتدل باید بتواند تحت تاثیر تبلیغات و حملات قرار نگیرد، حق را تشخیص دهد و مسیر درست را ادامه دهد.
مطهری، گرایش عرفانی را از دیگر ویژگی‌های لاریجانی دانست و گفت: هر جا انسان وارسته و اهل معنایی می‌یافت، ارتباط با او را حفظ می‌کرد و برای بهره‌بردن از محضرش تلاش داشت.
وی همچنین با توصیف لاریجانی به‌عنوان شخصیتی برخوردار از ویژگی‌های یک مصلح اجتماعی اظهار کرد: مصلح اجتماعی کسی است که بتواند محبوبیت خود را فدای مصالح مردم کند، نه این‌که برای کسب محبوبیت بر نقاط ضعف جامعه سوار شود. گاهی باید با این ضعف‌ها مقابله کرد، حتی اگر جایگاه اجتماعی انسان آسیب ببیند.
مطهری ادامه داد: این ویژگی را در لاریجانی می‌دیدیم. وقتی تشخیص داد برجام به نفع کشور است، محکم ایستاد و دوگانه رفتار نکرد؛ هرچند پس از آن با حملات و اتهام‌های فراوان روبه‌رو شد.
در حوادث سال 88 نیز رویکردی معتدل داشت، اما همین رفتار برای او هزینه ایجاد کرد.
پیگیری حق شخصی بدون آسیب زدن به کشور
نماینده پیشین مجلس، توان اجرایی و اعتمادبه‌نفس را از دیگر خصوصیات لاریجانی برشمرد و گفت: او در مسوولیت‌های اجرایی توانمند بود و از جوانی این توانایی را نشان داد. در آغاز مجلس هشتم نیز، با وجود آن‌که تازه وارد مجلس شده بود، برای ریاست نامزد شد و در جلسه استمزاجی توانست با شناخت خواسته‌ها و مسایل نمایندگان، نظر آنان را جلب کند.
مطهری با اشاره به دو بار رد صلاحیت لاریجانی افزود: او پیگیر حق خود بود و از شورای نگهبان خواست دلایل رد صلاحیتش را اعلام کند. پس از دریافت دلایل نیز پاسخ‌های مفصلی تهیه کرد و برای مراجع مختلف فرستاد، اما مراقب بود این پیگیری به نظام و ولایت فقیه آسیب نزند.
وی ادامه داد: برخی در چنین شرایطی قهر می‌کنند، کنار می‌روند یا به جمع مخالفان می‌پیوندند، اما او خود را حفظ کرد و در ادامه نیز در مقطعی مهم به کار کشور آمد. مطهری سپس با یادآوری آخرین دیدار خانوادگی خود با لاریجانی و فرزندش مرتضی گفت: پیش از جنگ رمضان، سرزده به منزل ما آمدند و حدود دو ساعت نشستیم و صحبت کردیم.
درباره احتمال جنگ نیز گفت‌وگو شد و ایشان گفت احتمال جنگ وجود دارد، اما تلاش می‌کنیم جنگی رخ ندهد. آن دیدار برای من حال‌وهوای خداحافظی داشت.
وی در پایان، بر ضرورت پیگیری حقوقی ترور تاکید کرد و گفت: تجلیل از مقام شهادت نباید موجب شود جنایت دشمن کوچک شمرده شود. این موضوع باید پیگیری شود تا دشمن بار دیگر جرات تکرار چنین اقداماتی را پیدا نکند.
عقلانیت باید در سیاست‌گذاری و اجرا جایگاه بیشتری پیدا کند
حسین سیمایی صراف، وزیر علوم، تحقیقات و فناوری، نیز در این مراسم، عقلانیت را از ویژگی‌های برجسته شهید لاریجانی دانست و گفت: در بحث حکمرانی خوب، مولفه‌هایی مانند حاکمیت قانون، مشارکت و شفافیت مطرح می‌شود که زیربنای همه آن‌ها عقلانیت است؛ ویژگی‌ای که در لاریجانی برجسته بود. وی با اشاره به فرازونشیب جایگاه عقل در تاریخ اندیشه اسلامی افزود: در نظر، از عقل تجلیل می‌کنیم، اما باید دید در عمل، در دین‌شناسی، معرفت‌شناسی و اخلاق، چه اندازه برای آن جایگاه قائل هستیم.
وزیر علوم در پاسخ به تردیدهایی درباره امکان اعتماد به عقل اظهار کرد: اگر گفته می‌شود عقل احتمال خطا دارد، باید توجه کرد که فهم و تفسیر نقل نیز از احتمال خطا دور نیست. امروز با استفاده از عقل جمعی، دانش و ظرفیت اندیشکده‌ها، پژوهشکده‌ها و مراکز علمی، می‌توان سیاست‌ها و تصمیم‌ها را از نظر آثار و پیامدهایشان بررسی کرد.
سیمایی صراف ادامه داد: باید عقل را بیش از وضع کنونی وارد سیاست کرد و به آن اعتماد داشت. گاهی در مرحله سیاست‌گذاری، با استفاده از عقل جمعی به نتیجه‌ای می‌رسیم، اما در اجرا به همان یافته‌ها اعتماد نمی‌کنیم.
وی در پایان، شهید لاریجانی را «سرمایه ملی» توصیف کرد و گفت: او از چهره‌های عقلانیت در میان بزرگان کشور بود. به باور من، دشمن از قدرت تحلیل و تاملات او هراس داشت و همین ویژگی در هدف قرار گرفتنش نقش داشت.
