دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور از فعالیت 34کتابخانه سیار جدید به مناسبت هفته کتاب خبر داد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، نشست خبری روز کتاب، کتابخوانی و کتابدار نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، امروز دوشنبه 17 آبان، با حضور آزاده نظربلند دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، محمد خلج دستیار ویژه دبیرکل نهاد و سیامک محبوب دبیر رویداد «همخوان»، در سالن اجتماعات کتابخانه مرکزی پارک شهر برگزار شد.
گذار از الگوی «کتابخانه‌محور» به «جامعه‌محور»
نظربلند در این نشست گزارشی از اقدامات نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در فاصله دی‌ماه 1403 تا آبان‌ماه 1405 ارائه کرد و افزود: جهت‌گیری کلی نهاد در این دوره را می‌توان در گذار از الگوی «کتابخانه‌محور» به الگوی «جامعه‌محور» خلاصه کرد. در این رویکرد، صرفاً افزایش تعداد کتابخانه‌ها مبنای عملکرد و ارزیابی اثرگذاری آن‌ها نیست؛ بلکه نیازهای جامعه، دسترسی عادلانه به منابع، کیفیت تجربه مخاطبان و میزان اثرگذاری خدمات در کانون توجه قرار دارد.
در این مسیر، مدیریت داده‌محور و تصمیم‌گیری مبتنی بر اطلاعات نیز یکی از مهم‌ترین ارکان فعالیت نهاد بوده است.
وی این تغییر رویکرد را در چهار مسیر اصلی عنوان کرد و گفت: نخستین محور، بازتوزیع نقاط خدمت در مناطق جغرافیایی کشور با اولویت مناطق کم‌برخوردار و فاقد کتابخانه بوده است. در توسعه فضاهای کتابخانه‌ای تلاش کرده‌ایم مناطقی را در اولویت قرار دهیم که پیش از این از امکانات کتابخانه‌ای محروم بوده‌اند.
دبیرکل نهاد کتابخانه‌ها در ادامه گفت: رایگان‌سازی و یکپارچه‌سازی دسترسی به خدمات کتابخانه‌ای، دومین محور فعالیت نهاد بوده است. عضویت در کتابخانه‌های عمومی، امانت کتاب و استفاده از فضاهای عمومی و خدمات رایگان فرهنگی کتابخانه‌ها امکان‌پذیر است؛ البته استفاده از برخی خدمات اختصاصی و برنامه‌های آموزشی ویژه، مستلزم پرداخت هزینه و حق عضویت مربوط به آن‌هاست.
همچنین با اجرای طرح عضویت سراسری، اعضا می‌توانند از خدمات کتابخانه‌های عمومی در سراسر کشور استفاده کنند.
واگذاری انتخاب منابع به کتابداران
نظربلند به افزایش نقش کتابداران و مخاطبان در انتخاب منابع کتابخانه‌ای اشاره کرد و گفت: ما از رویکرد متمرکز خرید کتاب در ستاد مرکزی و ارسال منابع به کتابخانه‌ها فاصله گرفته‌ایم. اکنون کتابداران براساس فهرست‌های ارائه‌شده، نیازهای شناسایی‌شده اعضا و درخواست‌های مخاطبان، منابع موردنیاز کتابخانه خود را انتخاب و خریداری می‌کنند.
در این زمینه تلاش کرده‌ایم به‌جای انباشت منابع، گردش و استفاده مؤثر از آن‌ها را در اولویت قرار دهیم.
وی افزود: توسعه نقاط خدمت، بهره‌برداری از کتابخانه‌های سیار، بازطراحی فضاهای کتابخانه‌ای، عضویت سراسری، تقویت زیرساخت‌های دیجیتال و سرمایه انسانی و گسترش برنامه‌های فرهنگی و اجتماعی متناسب با نیازهای جامعه، از دیگر محورهای فعالیت نهاد کتابخانه‌ها بوده است.
تغییر مفهوم «کتابخانه» به «نقطه خدمت»
دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در ادامه، به تغییر مفهوم «کتابخانه» و «خدمات کتابخانه‌ای» اشاره کرد و گفت: در مدیریت کتابخانه‌ها، پیش‌تر مفهوم «نقطه دسترسی» یا «اکسس پوینت» مورد استفاده قرار می‌گرفت که در آن، کتابخانه به‌عنوان فضایی ثابت و مکانی مشخص برای ارائه خدمات تعریف می‌شد؛ اما طی چند دهه اخیر، این مفهوم جای خود را به نقطه خدمت داده است. تفاوت اصلی این دو مفهوم آن است که ارائه خدمات کتابخانه‌ای دیگر به ساختمان ثابت کتابخانه و حضور مخاطب در آن محدود نیست.
در رویکرد جدید، تلاش می‌شود خدمات به سمت مخاطبان هدایت شود و از ظرفیت فضاها و زیرساخت‌های مختلف برای ارائه خدمات کتابخانه‌ای استفاده شود.
نظربلند، با اشاره به کتابخانه‌های سیار و طرح‌هایی مانند پست کتاب و ارسال کتاب به مناطق عشایری، این اقدامات را نمونه‌هایی از توسعه خدمات خارج از فضای فیزیکی کتابخانه دانست و گفت: در حال حاضر، نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور 4,486 نقطه خدمت با زیربنای بیش از یک‌ونیم میلیون مترمربع دارد.
وی گفت: از مجموع نقاط خدمت، 3,214 نقطه در مناطق شهری و 1,272 نقطه در مناطق روستایی قرار دارند. به این ترتیب، حدود 72 درصد نقاط خدمت در مناطق شهری و 28 درصد در مناطق روستایی مستقر هستند.
همچنین طی 22 ماه گذشته، تعداد نقاط خدمت نهاد 15 درصد افزایش داشته که بخش مهمی از این رشد ناشی از توسعه کتابخانه‌های سیار بوده است. 686 نقطه خدمت از طریق کتابخانه‌های سیار پوشش داده می‌شوند.
کتابخانه‌های سیار عمدتاً برای خدمت‌رسانی به مناطق محروم و روستاهایی در نظر گرفته شده‌اند که فاقد امکانات کتابخانه‌ای هستند. در بسیاری از این مناطق، هیچ مرکز یا خدمت فرهنگی دیگری نیز وجود ندارد.
توسعه این کتابخانه‌ها نقش مهمی در افزایش دسترسی، تسهیل بهره‌مندی از منابع و تحقق عدالت فرهنگی داشته است.
راه‌اندازی 34 کتابخانه سیار هم‌زمان با هفته کتاب
دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور از راه‌اندازی 34 کتابخانه سیار هم‌زمان با سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب خبر داد و گفت: این کتابخانه‌ها با اولویت استان‌هایی راه‌اندازی می‌شوند که تاکنون از ظرفیت کتابخانه سیار برخوردار نبوده‌اند. با اجرای این طرح، تمامی استان‌های کشور از خدمات کتابخانه‌های سیار بهره‌مند خواهند شد.
در حال حاضر، 143 کتابخانه سیار در کشور فعال هستند. همچنین برنامه‌ریزی کرده‌ایم تا پایان سال، دست‌کم 10 کتابخانه سیار دیگر نیز به این ناوگان اضافه شود.
با اضافه‌شدن این خودروها، حدود 350 نقطه خدمت جدید به شبکه خدمات کتابخانه‌ای کشور افزوده خواهد شد. این نقاط عمدتاً مناطقی هستند که تاکنون دسترسی مناسبی به خدمات کتابخانه‌ای نداشته‌اند.
امیدواریم افزایش ظرفیت کتابخانه‌های سیار، زمینه مشارکت بیشتر صنایع، نمایندگان مجلس و خیرین را برای توسعه دسترسی هم‌وطنان مناطق محروم به کتاب و کتابخانه فراهم کند.
بهره‌برداری 70 کتابخانه جدید و بازسازی 64 کتابخانه آسیب‌دیده
نظربلند گفت: از آبان‌ماه 1403 تا آبان‌ماه 1405، بیش از 70 کتابخانه جدید با زیربنای مجموع بیش از 25 هزار مترمربع در سراسر کشور به بهره‌برداری رسیده است. کتابخانه فرشتگان شیراز یکی از پروژه‌های اخیر نهاد است که با زیربنای 700 مترمربع و برخورداری از بخش‌های متنوع، از جمله بخش کودک و نوجوان و بخش ویژه سالمندان، به بهره‌برداری رسید.
این کتابخانه در مدت کوتاهی توانسته است اعضای زیادی جذب کند و با استقبال خوبی از سوی شهروندان شیرازی مواجه شده است.
وی با اشاره به شرایط دشوار کشور و آسیب‌دیدن برخی کتابخانه‌ها در جریان جنگ تحمیلی گفت: در ماه‌های گذشته، علاوه بر پیگیری برنامه‌های توسعه‌ای و ایجاد فضاهای جدید، بازسازی کتابخانه‌هایی را نیز که در جریان جنگ آسیب دیده بودند، دنبال کرده‌ایم. حدود 64 کتابخانه در این حوادث آسیب دیدند که بخشی از آن‌ها با آسیب‌های کم و متوسط مواجه بودند و تلاش کردیم هرچه سریع‌تر به چرخه خدمت‌رسانی بازگردند.
این مدیر فرهنگی، بازگشایی کتابخانه شهید باکری در تبریز و کتابخانه مرکزی خرم‌آباد را از نمونه‌های این اقدامات برشمرد و گفت بازگشت سریع این مراکز به چرخه خدمت‌رسانی از اولویت‌های نهاد بوده است.
اجرای نهضت بازطراحی و توجه به نیازهای نوجوانان
نظربلند در ادامه این‌نشست، بازطراحی فضاهای کتابخانه‌ای را یکی دیگر از برنامه‌های جدی نهاد دانست و گفت: در قالب نهضت بازطراحی، تلاش می‌کنیم کتابخانه‌ها را به اکوسیستمی چندلایه تبدیل کنیم که امکان حضور، تعامل اجتماعی و تمرکز عمیق را برای مخاطبان فراهم کند. در این بازطراحی‌ها، شاداب‌سازی فضاها مورد توجه ویژه قرار دارد و در کنار فضاهای آرام برای مطالعه، امکاناتی مانند فضاهای مشارکتی، اتاق‌های گفت‌وگو، بخش‌های اختصاصی کار، کارگاه‌های خلاقیت، محیط‌های یادگیری تعاملی و فضاهای ویژه کودکان، نوجوانان و سالمندان پیش‌بینی می‌شود.
وی یکی از چالش‌های جدی را شناخت سلیقه و ذائقه نوجوانان و فراهم‌کردن زمینه حضور و مشارکت بیشتر این گروه سنی در کتابخانه‌های عمومی دانست و گفت: در حال حاضر، میزان حضور نوجوانان در برخی کتابخانه‌ها متناسب با انتظارات نیست و به همین دلیل، پژوهشی را با هدف شناسایی علایق نوجوانان، عوامل مؤثر بر علاقه‌مندی آن‌ها به کتاب و کتابخانه و راهکارهای افزایش مشارکتشان سفارش داده‌ایم. امیدواریم به‌زودی نتایج آن منتشر شود.
داده‌های حاصل از این تحقیق می‌تواند در برنامه‌ریزی‌های آینده نهاد و طراحی خدمات متناسب با نیازهای نوجوانان نقش مؤثری داشته باشد.
جزئیات دومین دوره نشان «همخوان»
در بخش دیگری از این نشست، سیامک محبوب معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، جزئیات دومین دوره نشان «همخوان» و برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای هفته کتاب را تشریح کرد و گفت: دومین دوره نشان «همخوان» در هفته کتاب برگزار خواهد شد.
وی ادامه داد: این رویداد که با عنوان «جایزه ملی کتابخانه عمومی ایران» شناخته می‌شود، از سال گذشته آغاز شده و هدف آن شناسایی و قدردانی از فعالیت‌های جمعی، خلاقانه و اثرگذار کتابداران، فعالان فرهنگی و مجموعه‌های مرتبط با کتاب و کتابخوانی است.
معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، با بیان اینکه این جایزه در 13 محور برگزار می‌شود، افزود: امسال در مجموع 943 پرونده از سوی اشخاص حقیقی و حقوقی برای شرکت در این رویداد ارسال شده است.
محبوب بخش خدمات کتابخانه‌ای به کودکان را دارای بیشترین میزان مشارکت اعلام کرد و گفت: در این بخش 360 پرونده دریافت و در حوزه خدمات نوجوانان 132 پرونده، سالمندان 50 پرونده و گروه‌های خاص 70 پرونده ثبت شده است.
وی با اشاره به توجه ویژه نهاد کتابخانه‌های عمومی به مفهوم کتابخانه خانواده‌محور اظهار کرد: در بخش کتابخانه‌های دوستدار خانواده نیز 48 پرونده دریافت کرده‌ایم.
معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور گفت: وقتی از کتابخانه دوستدار خانواده سخن می‌گوییم، منظور فضایی است که پدر، مادر و فرزندان بتوانند هم‌زمان به آن مراجعه کنند و هر یک متناسب با نیاز و علاقه خود از خدمات کتابخانه بهره‌مند شوند. در کنار این موضوع، خانواده‌های کتابخوان نیز برای نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور اهمیت دارند؛ خانواده‌هایی که مطالعه را به فعالیتی مشترک تبدیل کرده و با حضور جمعی در کتابخانه، فرهنگ کتابخوانی را در زندگی روزمره خود تقویت می‌کنند.
ظرفیت کتابخانه‌ها در آموزش عمومی و ارزش‌آفرینی
محبوب، درباره بخش آموزش کاربران نیز گفت: در این محور 156 پرونده دریافت شده که نشان‌دهنده ظرفیت قابل‌توجه کتابخانه‌ها در ارائه آموزش‌های عمومی است. یکی از مزیت‌های کتابخانه‌های عمومی آن است که می‌توانند متناسب با تحولات اجتماعی، علمی و فرهنگی، آموزش‌های مورد نیاز جامعه را با سرعت بیشتری در اختیار مخاطبان قرار دهند؛ درحالی‌که ورود موضوعات جدید به نظام آموزش رسمی معمولاً نیازمند فرایندی طولانی‌تر است.
وی با اشاره به بخش «کتابخانه ارزش‌آفرین» اظهار کرد: در این محور 80 پرونده دریافت کرده‌ایم. این جایزه به کتابخانه‌هایی اختصاص دارد که فعالیت‌های آن‌ها توانسته تأثیر مشخص و مثبتی بر جامعه پیرامونی بگذارد.
همچنین بخش نوآوری برای اولین‌بار به دومین دوره نشان همخوان اضافه شده و به ایده‌های جدیدی اختصاص دارد که از مرحله پیشنهاد فراتر رفته و در عمل اجرا شده‌اند.
اهمیت خدمات برون‌کتابخانه‌ای و تقدیر از حامیان
معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در ادامه به اهمیت خدمات برون‌کتابخانه‌ای اشاره کرد و گفت: در این بخش 154 پرونده دریافت شده که حدود 16 درصد از کل آثار ارسالی را شامل می‌شود. خدمات برون‌کتابخانه‌ای تنها به فعالیت کتابخانه‌های سیار محدود نیست، بلکه طرح‌هایی مانند «پیک کتاب»، حضور کتابداران در مدارس و اجرای برنامه‌های فرهنگی در خارج از ساختمان کتابخانه را نیز دربرمی‌گیرد.
هدف از توسعه این خدمات آن است که کتابخانه عمومی صرفاً منتظر مراجعه مخاطب نباشد، بلکه دامنه فعالیت خود را به محیط زندگی مردم گسترش دهد.
محبوب در ادامه سخنانش، به جایگاه حامیان کتابخانه‌های عمومی اشاره کرد و گفت: افراد، گروه‌ها، سازمان‌ها و مجموعه‌های اقتصادی که در تأمین منابع، تجهیزات و توسعه خدمات کتابخانه‌ها مشارکت می‌کنند، نقش مهمی در گسترش فرهنگ مطالعه دارند. هیچ حمایتی، حتی کمک‌های کوچک، برای نهاد بی‌ارزش نیست و نشان همخوان فرصتی برای قدردانی از همراهی این مجموعه‌ها فراهم کرده است.
در حوزه فعالان فضای مجازی و معرفی کتاب 79 پرونده، در بخش گروه‌های مردم‌نهاد و جهادی 41 پرونده و در بخش سازمان‌های فعال در ترویج خواندن 29 پرونده دریافت شده است. محور ترویج کتابخانه عمومی نیز به فعالیت خبرنگاران، رسانه‌ها، اعضای کتابخانه‌ها و کنشگران اجتماعی، از جمله معلمان و فعالان فرهنگی، اختصاص دارد؛ افرادی که با معرفی خدمات کتابخانه‌ها، دیگران را به عضویت و حضور در این مراکز تشویق می‌کنند.
تشریح برنامه‌های سی‌وچهارمین هفته کتاب
معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور همچنین به فرایند داوری آثار اشاره کرد و گفت: پرونده‌های دریافتی در حال بررسی هستند و برگزیدگان دومین دوره نشان همخوان، هم‌زمان با برنامه‌های هفته کتاب معرفی و تقدیر خواهند شد.
محبوب درباره برنامه‌های سی‌وچهارمین هفته کتاب نیز گفت: علاوه بر راه‌اندازی کتابخانه‌های سیار جدید که دبیرکل نهاد به آن اشاره کرد، 5 پروژه تازه کتابخانه‌ای با مجموع زیربنای حدود 1,250 مترمربع افتتاح خواهد شد. همچنین 10 پروژه بازطراحی‌شده با مجموع مساحت نزدیک به 2,200 مترمربع به بهره‌برداری می‌رسد که هدف از اجرای آن‌ها ارتقای کیفیت فضاهای کتابخانه‌ای و متناسب‌سازی محیط با نیاز مخاطبان است.
وی با اشاره به آغاز برنامه‌های هفته کتاب گفت: برنامه تجدید میثاق روز سه‌شنبه 19 آبان‌ماه، ساعت 9 صبح، برگزار خواهد شد و از اصحاب رسانه نیز برای حضور در این مراسم دعوت می‌کنیم. در روزهای جمعه 22 و 29 آبان‌ماه نیز مدیران کل کتابخانه‌های عمومی استان‌ها در نمازهای جمعه حضور خواهند یافت و در سخنرانی‌های پیش از خطبه‌ها به موضوع کتاب، کتابخوانی و فعالیت‌های کتابخانه‌های عمومی می‌پردازند.
رونمایی از کتاب «استاندارد کتابخانه‌های سیار» نیز یکی دیگر از برنامه‌های هفته کتاب است که با هدف تقویت چارچوب‌های تخصصی توسعه و اداره کتابخانه‌های سیار معرفی خواهد شد.
اجرای پویش اهدای کتاب و طرح بخشودگی جرایم دیرکرد منابع امانت‌گرفته‌شده از دیگر برنامه‌های پیش‌بینی‌شده برای این هفته بود که محبوب به آن اشاره کرد.
به گفته معاون ترویج و توسعه نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، در سطح کتابخانه‌های عمومی سراسر کشور بیش از 21 هزار برنامه فرهنگی و ترویجی پیش‌بینی شده است. استان‌های فارس، گلستان، اصفهان، همدان و خراسان رضوی بیشترین تعداد برنامه‌های هفته کتاب را تدارک دیده‌اند.
آخرین وضع بازنگری و اجرای سند ملی خواندن
بخش دیگری از این نشست به پرسش و پاسخ اصحاب رسانه اختصاص داشت که نظربلند در آن، در پاسخ به پرسشی درباره آخرین وضعیت اجرای سند ملی خواندن، از بازنگری این سند با نظر وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و برنامه‌ریزی برای برگزاری نخستین جلسه با دستگاه‌های اجرایی عضو این سند خبر داد.
وی گفت: با توجه به ظرفیت‌های موجود در نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، انتظار می‌رود این مجموعه در اجرای سند ملی خواندن نقش پیشگام داشته باشد. بنابراین، با توجه به نظر وزیر محترم، بازنگری سند و بررسی پیشنهادهای جدید با هدف بهره‌گیری حداکثری از ظرفیت‌های موجود در دستور کار قرار گرفته است.
اعضای مرتبط با این سند مشخص شده‌اند و به‌زودی نخستین جلسه با حضور دستگاه‌های اجرایی برای بررسی چگونگی اجرای سند ملی خواندن برگزار خواهد شد.
دبیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور در پایان سخنانش گفت: بخش‌هایی از این سند هم‌اکنون نیز در حال اجراست. ماهیت برخی فعالیت‌ها و خدماتی که در کتابخانه‌های عمومی ارائه می‌شود، با مفاد و اهداف پیش‌بینی‌شده در سند ملی خواندن هم‌خوانی دارد و این فعالیت‌ها روزانه در کتابخانه‌ها دنبال می‌شود.
برای تحقق کامل اهداف سند، باید از ظرفیت دستگاه‌های اجرایی عضو آن به شکل حداکثری استفاده کرد و این دستگاه‌ها در کنار نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور برای پیشبرد اهداف سند قرار بگیرند. اجرای مؤثر سند ملی خواندن نیازمند عزم ملی و تشکیل کارگروهی ویژه برای پیگیری و هماهنگی اقدامات دستگاه‌های مختلف است؛ موضوعی که در حال حاضر در دست پیگیری قرار دارد.
