تمدن 3هزارساله‌ای که از دل زاگرس برخاست/‌ ترامپ از نابودی چه می‌گوید؟

در سال 1931، آندره گدار پژوهشی درباره مفرغ‌های لرستان منتشر کرد، اهمیت این اثر در آن بود که نمونه‌های شناخته‌شده را در معرض بررسی و مقایسه قرار داد، اما در آن زمان هنوز تعریف روشنی از مجموعه‌ای که بعدها مفرغ‌های شاخص لرستان نام گرفت، وجود نداشت.

اریک اشمیت از چهره‌های مهم در گسترش پژوهش‌های میدانی در لرستان بود. بررسی‌های او در سال‌های 1934 و 1935، پیمایش زمینی و استفاده از عکاسی هوایی را کنار یکدیگر قرار داد.

در سال 1935، نخستین مأموریت هولمز در لرستان به‌سرپرستی او انجام شد.

اشمیت در سال 1938، پس از توقف حفاری‌های غیرمجاز در محوطه، در سرخ‌دم لری کاوش کرد. یافته‌های این محوطه نشان دادند که بخشی از آثار فلزی منطقه را باید در ارتباط با فضاهای آیینی و نذورات بررسی کرد، نه‌فقط در ارتباط با گورها.

کاوش‌های بعدی هیئت باستان‌شناسی بلژیک، شناخت مفرغ‌های لرستان را وارد مرحله دقیق‌تری کرد. لوئی وان‌دن‌برگه و یولاند مالکی در سال 1959 به لرستان آمدند و کار میدانی هیئت بلژیکی در پشتکوه از سال 1965 تا 1979 ادامه یافت.

کاوش گورستان‌ها و محوطه‌های مختلف، امکان مقایسه اشیا با مجموعه‌های تدفینی و تعیین گاه‌نگاری دقیق‌تر را فراهم کرد.

یکی از محوطه‌های مهم این برنامه، گورستان بردبال در 54کیلومتری جنوب‌شرقی ایلام بود. کاوش‌های آن در سال‌های 1969 و 1970 انجام شد و 70 گور در آن شناسایی شد.

گورها به پایان عصر آهن یک و عصر آهن دو تعلق داشتند و درون آن‌ها سلاح‌هایی کشف شد که تیغه‌های‌شان هنوز پس از هزاران سال درخششی مرموز دارند، طوق‌هایی با نقوش مار و بز کوهی، خنجرهایی با پیکره‌ انسان‌حیوان، و آیینه‌هایی که گویی برای انعکاس چهره‌ خدایان ساخته شده‌اند.

در آن زمان مردگان با خود سلاح، زیور، ابزار، و پیکره‌هایی می‌بردند؛ گویی باور داشتند که پس از مرگ باید با نشانه‌های زندگی دوباره روبه‌رو شوند، از همین‌جاست که مفرغ لرستان با مرگ و نیایش و با جهان پسین گره می‌خورد.

نخستین برآمدن از دل خاک

در دهه‌های آغازین قرن بیستم زمانی که بازار عتیقه اروپا تشنه اشیای خاورمیانه بود، کوه‌ها و دره‌های اطراف کوهدشت مورد توجه قرار گرفتند. گورستان‌های باستانی، که قرن‌ها دست‌نخورده مانده بودند، به‌تدریج گشوده شدند.

بسیاری از اشیایی که در موزه‌های بزرگ جهان دیده می‌شوند، بدون ثبت دقیق باستان‌شناختی از همین منطقه بیرون کشیده شدند. محل دقیق کشف بسیاری از آن‌ها دیگر معلوم نیست؛ فقط گفته می‌شود: لرستان.

اما میان پژوهش‌های میدانی بعدی مشخص شد که بخش مهمی از این آثار از حوزه‌ کوهدشت به‌ویژه نواحی اطراف سرخ‌دم لری و دره‌های جنوبی به‌دست آمده‌اند.

کشف‌های علمی‌تر در دهه‌های بعد انجام شد؛ زمانی که هیئت‌های باستان‌شناسی ایرانی و خارجی شروع به مستندسازی گورستان‌های عصر مفرغ و عصر آهن در منطقه کردند. در این گورها کنار اسکلت‌ها اشیای مفرغی با نظمی خاص چیده شده بود: خنجر کنار پهلو، طوق بر گردن، سرنیزه کنار دست، این نظم تصادفی نبود، این، دستورالعمل عبور از مرگ بود.

سال 1368 خورشیدی، چوپانی که به‌دنبال بز گمشده‌اش بود، شکافی را در دل کوه یافت. غاری پر از ظروف سیمین، جام‌های زرین، و پیکره‌هایی از جنس مفرغ.

اینجا، کلماکره بود؛ گنجینه‌ای که بعدها آن را با توت‌عنخ‌آمون مقایسه کردند، اما به‌خلاف مصر، نه با حرمت، که با شتاب و غارت مواجه شد. تنها در یک هفته، هزاران قطعه‌ باستانی از لرستان خارج شدند.

کلماکره، آخرین صدای بلند تاریخ بود که به حراج رفت.

فلزی که زیست می‌کرد

زمین تنها بستر خواب سنگ و ریشه نیست، زمین زنی است که در ژرفای تاریکش، مایعی گداخته را در رگ‌های معدنی خود به گردش درمی‌آورد؛ چون شیری مسی در درون گداخته‌اش، مفرغ فرزند همین شیر آتشین است، آمیخته‌ای از قلع و مس، که با مهارتی زاده‌شده در دل آیین، دانش و مشاهده‌ عمیق از رفتار فلزات به دنیا آمد.

مفرغ آلیاژی است که میان دستان نخستین فلزکاران از درون سنگ زاده شد. مردانی با پوست‌هایی سوخته از آفتاب، و زنانی که چون ماماها کناره‌ٔ کوره‌ها نفس زایمان فلز را می‌کشیدند، مس را از دل کوه می‌کشیدند، قلع را از اعماق زمین می‌ساییدند، و با شعله‌ای این دو را یکی می‌کردند، آن‌گاه در لحظه‌ای که ماده از آستانه‌ جامد عبور می‌کرد، فلز، چون جنینی گرم، در قالب‌های گِلین ریخته می‌شد.

در آن لحظه زمین خالق می‌شد؛ نه‌فقط زادگاه انسان، که زادگاه ابزار، سلاح، زیبایی، و وهم. مفرغ از دل این زهدانِ سوزان، چون تولدی خسته و امیدوار برمی‌آمد، و هرچه دمای کوره بیشتر، ایمان فلزکار نیز عمیق‌تر، زیرا این تولد، بازی با مرگ بود: مرگ ماده، برای زایش شکلی نو.

در هر اثر، میان ماده و فرم رابطه‌ای برقرار است. سازنده باید رفتار فلز را هنگام گرم‌شدن و سردشدن می‌شناخت، محدودیت‌های قالب را درک می‌کرد و برای ایجاد جزئیات، شیوه مناسب را به‌کار می‌گرفت.

مهارت او در همین تصمیم‌ها آشکار می‌شود؛ در جایی که بدن یک جانور به محور یک شیء پیوند می‌خورد، دو پیکره به‌صورت قرینه کنار هم قرار می‌گیرند یا اندامی باریک و کشیده به ساختاری پیچیده تبدیل می‌شود.

فرزند مس و قلع

مفرغ کوهدشت از آلیاژ مس و قلع ساخته شده؛ گاه با درصد اندکی سرب. در کوهدشت فلزکاران باستانی تنها ترکیب شیمیایی را نمی‌شناختند؛ رفتار فلز را می‌شناختند، می‌دانستند چه‌زمانی فلز آماده ریختن است، چه‌زمانی هنوز خام است، چه‌زمانی اگر دیر بجنبند، جانش می‌میرد.

تحلیل‌های متالورژیک روی برخی نمونه‌های منسوب به منطقه نشان می‌دهد که درصد قلع معمولاً بین 8 تا 12 درصد بوده؛ نسبتی که هم سختی ایجاد می‌کند، هم امکان ریخته‌گری دقیق در قالب‌های پیچیده را فراهم می‌سازد. رنگ اولیه این اشیا احتمالاً طلایی متمایل به سرخ بوده؛ اما آنچه می‌بینیم، سبز، سبز تیره، گاه سیاه، گاه قهوه‌ای سوخته است.

این زنگار، مرگ فلز نیست؛ پیری آن است، پوست دوم آن.

رنگِ خفته در پوست فلز

مفرغ در لحظه‌ تولد رنگی میان زر و آتش دارد؛ طلایی‌فام، با ته‌رنگی از سرخی خاک، اما زمان دست بر پوست آن می‌کشد و تغییر را آغاز می‌کند. آنچه امروز از مفرغ لرستان باقی ا‌ست، اغلب رنگ‌هایی‌ است از طیف سبز و قهوه‌ای، آغشته به زنگارهای اکسیدشده، این زنگار تنها پوسیدگی نیست؛ نوعی پوست‌گرفتگی تاریخی‌ است، گویی فلز خاطره‌ بودن در خاک را هنوز بر تن دارد.

در برخی پیکره‌ها لایه‌هایی از سیاهی همچون رد سوختگی در آئینی ناشناخته باقی‌ مانده، در برخی دیگر رد سبز زیتونی گواه هم‌زیستی با رطوبت و تنفس زمین است. رنگ مفرغ رنگ خویشاوندی‌ است میان انسان و عنصر؛ رنگی که نه نقاشی شده، بلکه برآمده از بودن، از پوسیدن، از زیستن در دل سنگ و خاک است.

تناسب و سحرِ آلیاژ

آلیاژ مفرغ نه‌فقط به‌خاطر مقاومت و شکل‌پذیری‌اش بلکه به‌خاطر کیفیت صوتی‌اش نیز برگزیده شده بود. این فلز اگر درست آمیخته شود هنگام ضربه طنین دارد؛ صدایی فلزی اما نه خشک، گویی مفرغ همچون حنجره‌ای از ماده، صدا را نه‌فقط منعکس می‌کند بلکه آن را به آیین بدل می‌سازد.

در لرستان ترکیب خاص قلع و مس با افزودن ناچیز سرب یا آهن گاهی به استحکام خاص یا انعطاف‌پذیری ویژه‌ای می‌انجامید. فلزکاران این دیار با آزمون‌های پی‌در‌پی، با مشاهده‌ دقیق رفتار فلز گداخته نسبت‌ها را می‌آموختند، زهدان زمین به آنان آموخته بود: چگونه از خاک، جوهره بیرون کشند.

اما هیچ فلزی تنها با آلیاژ زنده نمی‌شود. فرم تپش آن است و فرم پیش از ریخته‌گری در ذهن هنرمند و سپس در قالب‌های گِلی شکل می‌گیرد، قالب‌هایی که امروز نایاب‌اند، اما رد حضورشان در دقت تقارن، در ظرافت خم پیکره‌ها، در حجم دقیق ابزارها باقی‌ مانده‌است.

فلز آیین، فلز خواب

در سرزمین لرستان، مفرغ فقط فلز نبود، مفرغ اندامی بود از آیین، عضوی از بدن راز، آن‌چنان که انسان گوشت دارد و استخوان، قوم لر در عصر مفرغ روح داشت و فلز. این فلز حامل معنا بود؛ نه به‌عنوان شیء، که به‌مثابه نشانه‌ای زنده، آفریده‌شده برای سخن‌گفتن با خدا، با مرگ، با زایش، با زمین.

پیشینیان لر هرآنچه می‌ساختند، به خلوص ماده نمی‌سپردند. هر شیئی که از تنور و قالب زاده می‌شد، با وردی همراه بود؛ با نذری، با خون گوسفندی، با خاکی از گور پدر.

آنان باور داشتند که بدون این پیوند، فلز مرده می‌ماند، و چیزی را جادو نمی‌کند.

سلاح مفرغی بیش از آن‌که برای بریدن باشد، برای حفاظت بود. مارهای تزیین‌شده به‌روی تیغه‌ها، چشم‌های مکرر بر دست‌گیره‌ها، دهان‌های باز نقش‌خورده در دو سوی سپرها، همهٔ این‌ها گواه آن است که فلز برای راندن شیاطین ساخته می‌شد، نه‌فقط دشمنان.

در ذهن آن قوم، هر شیء مفرغی، چونان درختی بود که ریشه در جهان مرئی داشت، اما میوه‌اش را در جهان نادیدنی می‌داد. مفرغ، نگهبان مرزها بود، مرز میان خواب و بیداری، میان روز و شب، میان مرده و زنده.

مردم لرستان هنگام مرگ عزیزان اشیای مفرغی را با آنان به گور می‌سپردند؛ از سر ضرورت، چون مردگان بی این اشیا راهی به جهان دیگر نمی‌یافتند. در گورهایی که باستان‌شناسان در کوهدشت و دره‌های پیرامون کشف کرده‌اند، سلاح‌های مفرغی، زینت‌آلات مارپیچ، و پیکره‌های کوچک جانوران، کنار اسکلت‌ها به خواب رفته‌اند.

این فلزات، در خوابِ مردگان نیز بیدار بودند. آنان که مرده‌اند، با این مفرغ‌ها سخن می‌گویند.

در نگاره‌های مفرغی، جانورانی هستند که در جهان واقعی یافت نمی‌شوند. اسب‌هایی با بال، بزهایی با تنه‌ مار، انسان‌هایی با سه سر یا هفت چشم، این موجودات از دل اسطوره زاده شده‌اند و اسطوره همان خوابِ قوم است.

بسیاری از این هیولاهای مفرغی، حامل مفاهیمی از نگهبانی‌اند. آنان بر دسته‌ خنجر یا بر سر عصا، مثل کاهنان فلزی ایستاده‌اند، چشم‌هایشان گشوده، و دهانشان بسته.

آنان فریاد نمی‌زنند؛ بلکه نگاه می‌کنند، و نگاه‌شان دعاست.

زبان بی‌زبانِ فلز

در جهان مفرغ‌های لرستان، فرم، واژه نیست؛ آواست، صدایی ا‌ست که از پوست فلز می‌تراود، بی‌آن‌که دهان داشته باشد. همان‌گونه که جنین پیش از تولد خویشتن را خم می‌کند، کش می‌آید، مشت می‌بندد و چشم می‌دواند، مفرغ نیز در دل قالب زبان تن را می‌آموزد: آن‌جا که خم می‌شود، آن‌جا که برمی‌خیزد، آن‌جا که گره می‌خورد.

بسیاری از مفرغ‌های لرستان هیبتی دوساحتی دارند: نیم‌انسان، نیم‌جانور؛ گاه سوسمار با بال، گاه بزکوهی با تن درخت، گاه مردی که چون مار پیچیده بر دسته‌ خنجر ایستاده‌است، اینان تنها پیکره نیستند؛ کلمات رؤیای قومی هستند که جهان را با چشم اسطوره می‌دید، آن‌جا که انسان در پوست خدا خزیده، و حیوان چون نشانه‌ای قدسی بر فلز نشسته، فرم، زبان راز شده‌است.

دسته‌ خنجرها چون تن مار، طوق‌ها چون درختی که از گردن روییده، کلاه‌خودها که همچون پرنده‌ای از سر برمی‌خیزند؛ همه می‌گویند: "این قوم، فلز را همچون جانوری زنده نگاه می‌کرده است."، در نگاه آنان ابزار حامل قداست، رابط میان مرگ و زندگی، آیینه‌ای برای دیدن خویش بود.

ساختار درون‌زاد: تقارن، تکرار، تپش

مفرغ‌های لرستان در فرم واجد یک نظم جان‌دارند؛ نظمی که نه هندسی صرف، که زیستی است. در فرم‌های پیچان، بازوهای قرینه، نقوش مارپیچ، درختان وارونه، و چشم‌هایی که درون هم چرخیده‌اند، چیزی از ریتم زندگی جاری ا‌ست.

تکرار شکل در فرم، مانند تپش قلب در تن است: چیزی که هست، ولی آگاهانه به چشم نمی‌آید.

مار مهم‌ترین عنصر تکرارشونده است، به‌روی سلاح، بر بازوبندها، بر گیره‌ لباس، و حتی بر زین اسب، اما این مار نماد خوف صِرف نیست؛ بلکه حلقه‌ پیوستگی است؛ رمز باززایی، حافظ مرزها و نگهبان خاک، فرمی که هر بار تکرار و به دعا بدل می‌شود.

چرا این‌همه مار؟

در شماری از آثار، جانوران در دو سوی یک محور قرار دارند؛ در بعضی نمونه‌ها، اندام‌های‌شان به‌هم می‌پیوندد یا در قالبی متقارن تکرار می‌شود، این ترکیب‌ها نشان می‌دهد سازنده به بازنمایی ساده طبیعت بسنده نکرده‌است، او جانور را انتخاب کرده، اندام‌هایش را تغییر داده و آن را در نظمی تازه قرار داده‌است، حاصل، تصویری است که هم از جهان طبیعی نشانه‌هایی دارد و هم به زبان تصویری خاص همان سنت تعلق می‌گیرد.

در بعضی اشیا مار بخشی از شکل کلی ابزار است؛ در بعضی دیگر، نقش تزئینی روی سطح دیده می‌شود، تفاوت میان این دو مهم است. اگر جانور به ساختار شیء پیوند خورده باشد، ممکن است در طراحی و کارکرد آن نقش داشته باشد؛ اما اگر فقط روی سطح ظاهر شده باشد، باید رابطه‌اش با کارکرد اصلی و معنای تصویری جداگانه بررسی شود، هیچ‌کدام از این حالت‌ها به‌تنهایی پاسخ قطعی نمی‌دهد.

مار در بسیاری از فرهنگ‌ها نماد باززایی، پوست‌اندازی و چرخه حیات است. در کوهدشت نیز مار بر دسته خنجر، بر طوق گردن، بر بازوبند دیده می‌شود.

مار، حلقه است، حلقه، بی‌آغاز و بی‌پایان، آیا این اشیا طلسم بوده‌اند؟ آیا نقش مار برای محافظت از صاحبش در برابر نیروهای نادیدنی به‌کار می‌رفته است؟

یا نماد قدرتی قبیله‌ای بوده است؟ پاسخ قطعی نداریم، اما تکرار تصادفی نیست، وقتی یک نقش بارها و بارها تکرار می‌شود، یعنی چیزی بیش از زیبایی در آن نهفته است.

ابزارها: تن‌های جنگ، زینت‌های راز

در مجموعه مفرغ‌های لرستان دو دسته برجسته‌اند: سلاح‌ها و زینت‌ها، اما مرز میان این دو مبهم است. گاه شمشیر، طوری آراسته است که گویی برای نبرد ساخته نشده، بلکه برای مراسم است؛ و گاه بازوبندها آن‌چنان محکم‌اند که به کار نبرد می‌خورند، انگار فرم مرز کارکرد را برمی‌دارد، شمشیر همان‌قدر آیینی‌ است که کلاه‌خود، و همان‌قدر فرم‌محور که زینت.

در زره‌ها تندیسی از قدرت طراحی شده، در دشنه‌ها زبان جانوری پنهان است، در گردن‌آویزها، چشم‌هایی که همیشه بازند، این فرم‌ها چون وردی مسی هستند که نه خوانده می‌شوند، که پوشیده می‌شوند.

در پیکره‌های مفرغی نشانه‌هایی از زن نیز هست، اما نه آن‌چنان که بعدها در مجسمه‌سازی کلاسیک پدیدار شد، زنِ مفرغی بیشتر زاینده است تا اغواگر؛ بیشتر مادر است تا معشوق و زن، و هم‌پیمان خاک است در بازتولید کیهان.

آیین، آتش، آلیاژ

آیین‌هایی که کنار ساخت مفرغ برگزار می‌شد، گاه ناپیداتر از خود اشیا مانده‌اند، اما نشانه‌هایی هست: کوره‌هایی که بیش از حد معمول سوخته‌اند، قربانی‌هایی که خاکسترشان کنار قالب‌هاست، گورهایی که ابزارها در نظم آیینی خاص چیده شده‌اند. در این جهان هر چیزی معنا داشت، وزن فلز، زمان ریخته‌گری، نوع قالب، شکل مار و حتی جهت بازشدن دهان حیوانات روی پیکره‌ها، هیچ چیز تصادفی نبود، زیرا فلز آیین را ضبط می‌کرد، حافظ آن بود، و بازگوکننده‌ آن، مثل زهدانی که حافظ نطفه است، فلز حافظ راز بود.

عصر مفرغ تا عصر آهن؛ تغییر در استخوان تاریخ

کوهدشت در پهنه‌ زاگرس میانی قرار دارد؛ جایی که راه‌های کوچ، مسیرهای تجاری، و خطوط تماس فرهنگی از آن عبور می‌کرده‌اند. این منطقه از اواخر هزاره سوم پیش از میلاد وارد چرخه‌ فلزکاری پیشرفته شد و در هزاره دوم و اول پیش از میلاد به اوج رسید، اما آنچه مهم است، تداوم است؛ نه یک جهش ناگهانی.

در گورستان‌های اطراف کوهدشت، نشانه‌هایی از گذار آرام از عصر مفرغ به عصر آهن دیده می‌شود، فرم خنجرها تغییر می‌کند، سرنیزه‌ها کشیده‌تر می‌شوند، برخی نقوش ساده‌تر می‌شوند، برخی پیچیده‌تر.

این تغییرات فقط فنی نیستند؛ اجتماعی‌اند، وقتی تیغه بلندتر می‌شود، یعنی جنگ‌ها متفاوت شده‌اند. وقتی زیور سنگین‌تر می‌شود، یعنی نمایش قدرت مهم‌تر شده‌است.

زمین، از خلال فلز، از تغییرات جامعه خبر می‌دهد.

در مطالعات تطبیقی مفرغ‌های کوهدشت با دیگر نقاط زاگرس و فلات ایران مقایسه شده‌اند، تفاوت‌ها ظریف اما معنادارند، در برخی نمونه‌های منسوب به کوهدشت شاخ بزها کشیده‌تر و اغراق‌آمیزتر است، بدن حیوانات باریک و کشیده طراحی می‌شود، ترکیب دو حیوان در یک فرم بیشتر دیده می‌شود.

این گرایش به اغراق و ترکیب، نشان از ذهنیتی نمادپرداز دارد که طبیعت را همان‌گونه که هست بازنمایی نمی‌کند، بلکه آن را تبدیل می‌کند. اگر در برخی مناطق نقش حیوان ساده و کاربردی است، در کوهدشت حیوان تبدیل به نشانه می‌شود؛ حامل معنا.

مقایسه با دیگر حوزه‌های زاگرس

فرم‌ها در کوهدشت گاه اغراق‌آمیزترند، گرایش به حیوانات کوهستانی پررنگ‌تر است. در مقایسه با حوزه ایلام، اشیای ایلامی معمولاً دارای کتیبه‌اند؛ مفرغ‌های کوهدشت تقریباً فاقد نوشتارند، این تفاوت مهم است: جامعه کوهدشت احتمالاً پیشانوشتاری یا غیرمتمرکزتر بوده است، در مقایسه با فلات مرکزی.

در فلات مرکزی فرم‌ها ساده‌تر و کاربردی‌ترند، در کوهدشت فرم‌ها نمادین‌تر و تزئینی‌ترند، این نشان می‌دهد ذهنیت اسطوره‌ای در کوهدشت جایگاه پررنگ‌تری داشته است.

سرخ‌دم لری؛ محوطه‌ای فراتر از یک گورستان

در جنوب کوهدشت محوطه‌ای قرار دارد که در پژوهش‌های باستان‌شناسی با نام سرخ‌دم لری شناخته می‌شود، این محوطه یکی از معدود نقاطی است که در آن نشانه‌هایی از معماری آیینی همراه با آثار فلزی کشف‌شده. آنچه سرخ‌دم را مهم می‌کند، صرفاً وجود اشیای مفرغی نیست، بلکه نوع قرارگیری و فضای پیرامونی آن‌هاست.

در اینجا، آثار فقط در گور نبودند، نشانه‌هایی از فعالیت مذهبی، سازه‌های سنگی و فضاسازی آیینی وجود داشته است، این مسئله یک نکته مهم را روشن می‌کند: کوهدشت فقط محل دفن نبود؛ محل نیایش هم بوده‌است. وقتی فلز در فضای آیینی ساخته یا استفاده شود، معنایش چندبرابر می‌شود، دیگر فقط ابزار نیست، حامل قدرت مقدس است.

سفر دوباره‌ مفرغ: از خاک به خاکستر

مفرغ‌های لرستان روزی در دل خاک خفته بودند؛ در زهدان خاموش کوه، با دهان‌هایی پر از خواب و چشم‌هایی باز به‌سوی آسمان، و بعد دست‌هایی که گاه به‌هوس طلا آمدند و آنان را از بطن مادر بیرون کشیدند، اما زایش دوم، برای مفرغ، دیگر تولد نبود؛ تبعید بود.

مفرغ، وقتی در خاک بود، هنوز جان داشت، اما وقتی پشت شیشه‌ٔ موزه‌ها ایستاد، بی‌صدا شد، دیگر نه وردی، نه آیینی، نه زن لری‌ای که گردن‌آویز را به‌نیت زایندگی بپوشد، و نه مردی که شمشیر را برای نگهبانی از ایل ببندد، فقط برچسبی سرد زیر آن نوشته‌اند: «Bronze Ritual Object Lorestan – ca. 1000 B.C.»

سرقت، سودا، سکوت

سوداگران عتیقه مفرغ‌ها را از دل خاک بیرون کشیده‌اند، گاه با بیل، گاه با مواد منفجره، با دستان آلوده به طمع. در سال‌های دههٔ 40 و 50 شمسی صدها پیکره‌ مفرغی از لرستان به‌صورت قاچاق از کشور خارج شد؛ بی‌آن‌که کسی بداند آن‌ها حامل چه‌تاریخی بودند، آن‌ها را در صندوق‌ها پیچیدند، نام‌ها را جعل کردند، و در حراجی‌های لندن و نیویورک به‌قیمت شرم‌انگیزی فروختند.

مردی که در کوهدشت با دل لرزان مفرغی را یافت، هرگز نمی‌دانست آن بز دوسر یا شمشیر پیچان، روزی بر دیوار گالری‌ای در سوئیس آویزان خواهد شد، نه چون نماد آیین، بلکه چون دکور.

مفرغ در بازار: غارتِ زیبایی

بازارهای تهران، اصفهان، لندن، استانبول، و ژنو مفرغ لرستان را چون طعمه در ویترین‌ها می‌گذارند، بازماندگانی از هزاران سال پیش اکنون کالا شده‌اند، معامله بی‌نام‌ترین شکل مرگ است، آنجا که مفرغ فروخته می‌شود، خاک لرستان گریه می‌کند، آنجا که خنجر کهن در پاکت حراجی جا می‌گیرد، دهانی در کوهدشت خاموش می‌شود.

اما هنوز در پستوهایی از ذهن زن لر، در لرزش صدای لالایی شبانه مفرغی هست که فراموش نشده است، زن هنوز تکه‌ای از آن راز را در خود نگه داشته است، بی‌کلمه، بی‌کاغذ. او می‌داند که شکل‌های مارگونه چیزی بیش از تزیین‌اند، می‌داند که هر حلقه، حلقه‌ای از تاریخ بدن است، از زمین، از خون.

موزه‌ اصلی خاک است، در دل دره‌ها، میان سنگ‌های خاموش هنوز صدایی هست؛ صدای زنی در کوهدشت که هنوز گردنبند مفرغی مادرش را به‌نیت پناه و برکت می‌پوشد، نه زینت. آن‌جا که مفرغ در بدن زندگی جریان دارد، هنوز موزه‌ حقیقی‌ است.

احضار هویت از دل فلز

لر هنوز در خواب‌هایش مفرغ می‌بیند، شاید نه آگاهانه، شاید نه به‌وضوح، اما در ته‌نشست روان جمعی‌اش هنوز پیکره‌های مارپیچ، بزهای دوسر و چهره‌های بی‌چشم، سر بر می‌آورند، آن‌ها آینه‌اند، در آن‌ها، لر می‌تواند خود را ببیند؛ نه‌فقط که بود، که؛ چه می‌تواند باشد؟

در نگاره‌های امروزی بز دوسر دیگر طلسم نیست؛ فریاد است، شمشیرهای کهن دیگر ابزار مرگ نیستند، بلکه نماد پایداری‌اند، مارها دیگر محافظ صرف نیستند، بلکه چون ریشه‌هایی‌اند که زمین را به روان هنرمند متصل می‌کنند.

نقوش مفرغی اکنون بر بوم‌های نقاشی، در حجم‌های فلزی معاصر، و حتی در گرافیک شهری بازتاب یافته‌اند، این بازآفرینی نوعی وصال است: وصال میان فلز و فرم، گذشته و اکنون، زن و زهدان، زمین و زخمی که بر آن خورده است.

مفرغ لرستان گویی گذشته نیست، گویی آینده‌ای ا‌ست که از دوردست می‌آید، چون رودی که از سرچشمه‌های پنهان کوهستان می‌تراود و به دشتِ فردا می‌ریزد.

مفرغ، تا زمانی که در پیوند با آیین بود، معنا داشت، حال همان شمشیر، همان بز دوالسر، همان جام، فقط شیء هنری محسوب می‌شود، یک شیء که بی‌مادر مانده، از زمین جدا شده است، از خاکش، از اسطوره‌اش، از لالایی‌های زنانی که آن را بر تن می‌کردند، در موزه‌ها، مفرغ را خاموش کرده‌اند، چیزی که با چشم دیده نمی‌شود، رفته است: صدای خواب‌گرد فلز، صدای زمین.