فیروزکوه و روستاهای آن همیشه آماج سیلاب‌های فصلی است موضوعی که بهبود زیرساخت‌ها و آمادگی دستگاهها را میطلبد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، فیروزکوه، شهرستانی کوهستانی در منتهی‌الیه شمال شرقی استان تهران، در پاییز 1405 بار دیگر آماج سیلاب‌های فصلی قرار گرفت؛ حوادثی که اگرچه این بار تلفات جانی نداشت، اما خسارات قابل توجهی به زیرساخت‌های ارتباطی، اراضی کشاورزی و بافت مسکونی وارد کرد و بار دیگر زنگ خطر آسیب‌پذیری این منطقه را به صدا درآورد.
شهرستان فیروزکوه پهناورترین شهرستان استان تهران است و بیش از یکصد روستا در دو بخش مرکزی و ارجمند در آن پراکنده‌اند. بسیاری از این روستاها در دره‌ها و دامنه‌های رشته‌کوه البرز قرار گرفته‌اند و رودخانه حبله‌رود، شریان حیاتی منطقه، از میان آن‌ها می‌گذرد.
همین موقعیت کوهستانی و وجود مسیل‌های متعدد، فیروزکوه را از دیرباز مستعد سیلاب‌های فصلی کرده است.
جغرافیای کوهستانی و مسیل‌های متعدد؛ فیروزکوه در محاصره سیلاب!
دوره زمانی مورد بررسی در این گزارش، حوادث سیلاب از شهریور تا مهر 1405 (دست‌کم از اواخر مرداد تا اوایل آبان) را دربرمی‌گیرد. در این بازه، چندین رخداد سیلابی مجزا ثبت شده است؛ سیلاب روستای بادرود با برآورد اولیه 15 میلیارد تومان خسارت، آبگرفتگی در طرود و گدوک که به گفته فرماندار این شهرستان بدون خسارت قابل‌توجه مدیریت شد، و سیلاب‌های متعدد در روستاهای سرخدشت، خمده، مهن، سرانزا، ارجمند، آهنز، لزور، لاسک، فرح‌آباد و محمودآباد که خسارت به باغات، اراضی کشاورزی، یک واحد مرغداری، ده واحد مسکونی در بافت قدیمی خیابان تختی و تخلیه منبع آب آشامیدنی منطقه لاسک را در پی داشت.
آنچه بیش از همه در ارزیابی‌های میدانی مسئولان برجسته می‌شود، خسارت سنگین به بخش کشاورزی و زیرساخت‌های راه است. آسیب گسترده به باغات و اراضی کشاورزی، تخریب بخشی از جاده دسترسی روستاهای مهن و سرانزا و ایجاد مشکل برای زمین‌های کشاورزی اهالی، نشان می‌دهد که هر بار سیلاب، بخشی از سرمایه معیشتی و زیرساختی منطقه را فرسوده می‌کند.
در همین راستا، اجرای کانال هدایت آب به طول بیش از 500 متر و احداث حوضچه‌های خاکی در مسیر روستای مهن به سرانزا، و همچنین لوله‌گذاری و نصب باکس بتنی در محور فرح‌آباد – خمده با اعتباری بالغ بر 110 میلیارد ریال، تلاشی برای مهار نقاط حادثه‌خیز و کاهش خسارات آتی است.
از روستای مزداران در سال 1401 تا پاییز امسال؛ سیلاب‌هایی که به راه‌ها، باغات و خانه‌های مردم خسارت می‌زنند
اهمیت تدبیر بلندمدت زمانی دوچندان می‌شود که به سابقه تاریخی سیلاب‌های ویرانگر در این منطقه بازگردیم. مردادماه سال 1401، سیلابی سهمگین در منطقه حبله‌رود رخ داد و روستاهای زرین‌دشت، مزداران و آتشان را درنوردید.
مزداران، روستایی در منطقه حبله‌رود در جنوب فیروزکوه، در این حادثه سنگین‌ترین آسیب را دید.
استاندار وقت تهران شمار کشته‌شدگان را 9 نفر، مفقودان را 16 نفر و مصدومان را 12 نفر اعلام کرد. رئیس‌جمهور وقت، آیت‌الله سیدابراهیم رئیسی، برای بازدید از منطقه سیل‌زده مزداران حضور یافت و تأکید کرد: «وقوع چنین رخدادهایی نشان می‌دهد که اجرای مقررات شهرسازی از جمله رعایت حریم رودها و مسیل‌ها و جلوگیری از ساخت‌وساز در این حریم و از سوی دیگر لایروبی به‌موقع مسیر رودها و مسیل‌ها باید با جدیت دنبال شود».
گزارش‌های آن دوره از تخریب 120 واحد مسکونی در مزداران، آسیب به 600 هکتار باغ و 200 هکتار اراضی کشاورزی و تخریب 70 درصد زیرسازی راه‌ها حکایت داشت.
مقایسه این دو دوره نشان می‌دهد که اگرچه اقدامات مقابله‌ای و امدادی در سال جاری سریع‌تر انجام شده و ستاد مدیریت بحران شهرستان با آماده‌باش کامل و حضور میدانی فرماندار و معاون عمرانی، مسیرهای مسدودشده را در کوتاه‌ترین زمان بازگشایی کرده است، اما ریشه‌های آسیب‌پذیری همچنان پابرجاست. فرماندار فیروزکوه خود در جریان بازدیدهای مردمی به مشکلات ناشی از تصمیمات خارج از شهرستان در زمینه حریم و بستر رودخانه‌ها اشاره کرده و آغاز طرح مطالعاتی بازنگری و اصلاح حریم رودخانه حبله‌رود و سرشاخه‌های آن را یکی از اولویت‌های اصلی برشمرده است.
آبخیزداری، لایروبی رودخانه و مقاوم‌سازی راه‌ها؛ سه راهکار کلیدی برای مهار سیلاب
کارشناسان مدیریت بحران معتقدند شهرهای کوهستانی نظیر فیروزکوه برای کاهش آسیب‌پذیری در برابر سیلاب‌های ادواری، نیازمند رویکردی ترکیبی هستند؛ نخست، تکمیل طرح‌های آبخیزداری و احداث سیل‌بندهای فنی در بالادست مسیل‌ها برای کنترل حجم روان‌آب‌ها پیش از ورود به مناطق مسکونی و کشاورزی.
دوم، آزادسازی و لایروبی مستمر حریم و بستر رودخانه‌ها به‌ویژه حبله‌رود که در سال‌های گذشته به دلیل ساخت‌وسازهای غیرمجاز و رسوب‌گذاری دچار تنگ‌شدگی شده است. سوم، ارتقای کیفیت روسازی و اجرای سازه‌های تقاطعی استاندارد در محورهای روستایی.
چهارم، تقویت زیرساخت‌های هشدار سریع و آموزش جوامع محلی برای واکنش مناسب در مواقع اضطراری.
اقدامات انجام‌شده دستگاه‌های محلی در ماه‌های اخیر نظیر نصب سامانه پلیس مجازی در ده مقطع پرتردد، درزگیری و مرمت آسفالت در 50 کیلومتر از راه‌ها، اجرای روکش آسفالت 15 کیلومتری، احداث و بهره‌برداری از پل خمده–مهاباد و کانال زیرگذر سرخدشت، گام‌های مثبتی در جهت بهبود زیرساخت‌هاست.
همچنین لایروبی 6 کیلومتری حبله‌رود در منطقه سرخدشت با اعتبار 7 میلیارد تومان و اجرای پروژه ایمن‌سازی نقاط سیل‌گیر محور فرح‌آباد با اعتبار 10 میلیارد تومان، نشان‌دهنده عزم جدی برای کاهش مخاطرات است. با این وجود، تداوم این اقدامات و تکمیل طرح‌های نیمه‌تمام، نیازمند تأمین اعتبار پایدار و هماهنگی مستمر میان دستگاه‌های اجرایی است.
فیروزکوه با موقعیت جغرافیایی خاص خود، ناگزیر هر ساله میزبان سیلاب‌های فصلی خواهد بود؛ اما تجربه تلخ مزداران در سال 1401 و خسارات گسترده پاییز 1405 ثابت کرد که تکیه صرف بر مدیریت بحران در لحظه حادثه کافی نیست. آنچه این شهرستان را از چرخه تکرار خسارت خارج می‌کند، سرمایه‌گذاری پیشگیرانه در حوزه آبخیزداری، ساماندهی اصولی حریم رودخانه‌ها، مقاوم‌سازی راه‌های روستایی و اجرای دقیق مقررات شهرسازی در بستر مسیل‌هاست.
مسئولان شهرستان و استان تهران باید با اتکا به تجربه شهرهای کوهستانی موفق در مهار سیلاب، برنامه‌ای جامع و زمان‌بندی‌شده برای کاهش آسیب‌پذیری فیروزکوه تدوین کنند تا دیگر شاهد آن نباشیم که هر بار بارش شدید، زخمی تازه بر پیکره زیرساخت‌ها و معیشت مردم این منطقه وارد کند.
