سه محیط‌بان به شهادت رسیدند اما پرونده قتل آنان همچنان بلاتکلیف است و طبیعت باکمبود نیرو و تجهیزات حفظ می‌شود.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، محیطبانان برای حفاظت از طبیعت به دل جنگل و کوهستان می‌زنند، در سرمای استخوان‌سوز ارتفاعات و گرمای طاقت‌فرسای دشت‌ها گشت می‌زنند و گاهی در تاریکی شب با شکارچیانی روبه‌رو می‌شوند که سلاحشان را به سمت حافظان حیات‌وحش نشانه می‌روند؛ اما برای خانواده‌های برخی از این محیطبانان، پایان مأموریت با شهادت عزیزانشان، آغاز سال‌ها انتظار برای رسیدگی قضایی و دریافت حمایت‌های قانونی بوده است.
محمود شهمرادی، یاسر مصدق و تاج‌محمد باشقره سه محیط‌بان شهید گلستان هستند که در 10 سال اخیر و در مقابله با شکارچیان غیرمجاز جان خود را از دست دادند. بررسی پرونده‌های قضایی آنان نشان می‌دهد هنوز هیچ‌یک به صدور و اجرای حکم نهایی درباره عاملان قتل منتهی نشده است؛ سه پرونده با سرنوشت‌های متفاوت که وجه مشترک آنها، استمرار انتظار خانواده‌ها برای روشن شدن نتیجه رسیدگی قضایی است.
پرونده‌هایی که هنوز به حکم‌نهایی نرسیده‌اند
محمود شهمرادی، محیط‌بان پارک ملی گلستان، 15 مرداد 1404 در منطقه سولگرد هنگام گشت‌زنی و تعقیب شکارچیان غیرمجاز در درگیری مسلحانه هدف گلوله قرار گرفت و جان باخت.
کاظم مصدق نیز ششم اردیبهشت همان سال در منطقه کویلر، در شمال‌غربی پارک ملی گلستان، هنگام انجام مأموریت حفاظتی با شکارچیان غیرمجاز مواجه شد و در جریان تیراندازی یکی از متخلفان به شهادت رسید.
امیرحسین شمس، مدیرکل دفتر حقوقی و امور مجلس سازمان حفاظت محیط زیست، آخرین وضعیت پرونده‌های قضایی این دو محیط‌بان را تشریح کرد.
شمس درباره آخرین وضعیت پرونده شهید محمود شهمرادی اظهار کرد: «در پایان مردادماه سال جاری، مواجهه حضوری و اخذ آخرین دفاع از متهمان پرونده در دادگاه عمومی حقوقی بخش قاضی، شهرستان آشخانه در استان خراسان شمالی انجام شد و در حال حاضر مراحل صدور کیفرخواست در حال انجام است.»
وی درباره پرونده شهید کاظم مصدق نیز گفت: «پس از صدور کیفرخواست از سوی شعبه اول بازپرسی شهرستان کلاله، ایراداتی به کیفرخواست وارد شد که پس از رفع نقص، پرونده دوباره به شعبه چهارم کیفری شهرستان گنبدکاووس ارسال شد و در انتظار تعیین وقت برای رسیدگی و برگزاری جلسه دادگاه هستیم.»
بر اساس این توضیحات، پرونده شهمرادی همچنان در مرحله تکمیل فرایند صدور کیفرخواست قرار دارد و پرونده مصدق نیز پس از رفع نواقص و ارسال مجدد به شعبه چهارم کیفری گنبدکاووس، در انتظار تعیین وقت رسیدگی است.
به این ترتیب، با وجود شناسایی و دستگیری متهمان در این دو حادثه، تاکنون گزارشی از صدور و اجرای حکم نهایی درباره عاملان قتل این محیطبانان منتشر نشده است.
شهید باشقره و 8 سال انتظار برای روشن شدن سرنوشت یک پرونده
اما پرونده تاج‌محمد باشقره، محیط‌بان شهید پارک ملی گلستان، روایت طولانی‌تری از پیچیدگی‌های رسیدگی قضایی و مشکلات خانواده‌های محیطبانان دارد.باشقره بامداد چهارشنبه 25 مهر 1397 در منطقه سولگرد پارک ملی گلستان، در جریان درگیری با شکارچیان غیرمجاز هدف گلوله قرار گرفت و به شهادت رسید. در این حادثه دو محیط‌بان دیگر نیز مجروح شدند.
او هنگام شهادت 41 سال داشت و حدود 15 سال از عمر خود را در مسیر حفاظت از طبیعت سپری کرده بود.پرونده قتل این محیط‌بان به دلیل مشخص نشدن ضارب اصلی با پیچیدگی قضایی مواجه شد. گزارش‌های منتشرشده از روند رسیدگی نشان می‌دهد دو نفر از متهمان به دلیل در اختیار داشتن سلاح مشابه، در مظان اتهام قرار گرفتند، اما اختلاف درباره شناسایی فردی که گلوله مرگبار را شلیک کرده بود، رسیدگی به پرونده را طولانی کرد.
در یکی از مراحل رسیدگی، موضوع قسامه مطرح شد؛ به این معنا که خانواده مقتول برای اثبات اتهام باید تشریفات قانونی مربوط به سوگند را دنبال می‌کردند.در گزارش‌های بعدی، نماینده حقوقی پارک ملی گلستان از اعتراض به رأی صادرشده و طرح موضوع در دیوان عالی کشور خبر داده بود. بر اساس این گزارش‌ها، با وجود اعتراض به رأی و ارجاع مجدد پرونده، اختلاف درباره اثبات انتساب قتل همچنان از موانع اصلی تعیین تکلیف آن بود.
آنچه بر پیچیدگی این پرونده می‌افزاید، فقط طولانی شدن روند رسیدگی قضایی نیست؛ خانواده باشقره در سال‌های نخست پس از شهادت او با مشکلاتی در زمینه احراز شهادت و برخورداری از حمایت‌های قانونی نیز مواجه شدند.با گذشت نزدیک به هشت سال از شهادت باشقره، گزارش جدید و مستندی از صدور و اجرای حکم نهایی پرونده منتشر نشده است. بنابراین، این پرونده همچنان یکی از نمونه‌های طولانی شدن رسیدگی قضایی به پرونده شهادت محیطبانان در کشور به شمار می‌رود.
محیطبانان در خط مقدم بدون پشتوانه کافی
طولانی شدن پرونده‌های قضایی محیطبانان شهید، تنها یکی از مشکلات این قشر است. محیطبانان در جریان انجام مأموریت با خطرات جانی مواجه‌اند، اما در کنار این تهدیدها، کمبود امکانات، دشواری‌های معیشتی و نبود حمایت‌های کافی نیز شرایط فعالیت آنان را دشوارتر کرده است.
حفاظت از طبیعت در شرایطی بر دوش این نیروها قرار دارد که گاهی تجهیزات و امکانات موردنیاز برای انجام مأموریت‌های عملیاتی در اختیارشان نیست و فاصله میان مسئولیت سنگین آنان و میزان حمایت‌های دریافتی محسوس است.
رحیم حاجی‌مراد از محیطبانان قدیمی گلستان اظهارکرد: مشکل ما فقط کمبود تعداد نیروها نیست؛ گاهی برای انجام یک مأموریت ساده هم امکانات کافی نداریم. خودروهایی که در اختیار پاسگاه‌های محیط‌بانی قرار دارد، سال‌ها کار کرده و فرسوده شده‌اند و برای تردد در مسیرهای سخت و طولانی آمادگی لازم را ندارند.
وی با اشاره به شرایط معیشتی محیطبانان می‌افزاید: حقوق و دستمزد با سختی کار و مسئولیتی که بر عهده داریم تناسب ندارد. اضافه‌کاری و ساعات طولانی مأموریت نیز همیشه آن‌طور که باید جبران نمی‌شود.
ما ساعت‌ها از خانواده دور هستیم و در شرایطی کار می‌کنیم که کوچک‌ترین اشتباه ممکن است به قیمت جانمان تمام شود.
این محیط‌بان با اشاره به نگرانی نیروها درباره حمایت‌های حقوقی معتقد است پرونده‌های مربوط به آسیب‌دیدن یا شهادت همکاران باید با جدیت دنبال شود و خانواده‌های آنان پس از وقوع حادثه نباید درگیر مشکلات طولانی اداری و قضایی شوند.
حفاظت از 346 هزار هکتار با 129 محیط‌بان
مشکلات محیطبانان گلستان در شرایطی مطرح می‌شود که این استان یکی از متنوع‌ترین زیست‌بوم‌های کشور را در خود جای داده است.پارک ملی گلستان، مناطق حفاظت‌شده جهان‌نما، لوه، هیرکانیا و تالاب‌های بین‌المللی استان، مجموعه‌ای از زیستگاه‌های ارزشمند را تشکیل می‌دهند که حفاظت از آنها نیازمند حضور مستمر نیروهای متخصص و برخورداری از تجهیزات مناسب است.
این عرصه‌ها زیستگاه گونه‌هایی همچون مرال، شوکا، پلنگ، قوچ و میش، کل و بز و شمار زیادی از پرندگان و پستانداران ارزشمند هستند. در کنار زیستگاه‌های جنگلی و کوهستانی، تالاب‌های استان نیز میزبان پرندگان مهاجری همچون فلامینگو، پلیکان و انواع درنا هستند.
قدیر حسن‌زاده، مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان، با اشاره به وسعت عرصه‌های تحت مدیریت این مجموعه اعلام کرده است که 346 هزار هکتار از عرصه‌های طبیعی استان تحت مدیریت محیط زیست قرار دارد.
وی گفت: مطابق استاندارد مورد اشاره، برای حفاظت از این گستره در هر شیفت کاری به 346 محیط‌بان نیاز است و با احتساب الگوی کاری، تعداد نیروی موردنیاز به یک‌هزار و 38 نفر می‌رسد.
این در حالی است که اکنون تنها 129 محیط‌بان در استان فعالیت می‌کنند؛ به عبارتی، شمار نیروهای موجود فاصله چشمگیری با نیاز اعلام‌شده دارد.
کمبود نیروی انسانی در کنار گستردگی جغرافیایی استان، فشار مضاعفی بر محیطبانان وارد می‌کند. این نیروها باید در مناطق جنگلی با برف و یخبندان، در دشت‌ها با گرمای شدید و کمبود آب و در زیستگاه‌های تالابی با دشواری‌های خاص حفاظت از پرندگان مهاجر مقابله کنند.
در چنین شرایطی، یک محیط‌بان ممکن است هم‌زمان مسئولیت مقابله با شکار غیرمجاز، پیشگیری از آتش‌سوزی، شناسایی تخریب زیستگاه و حفاظت از گونه‌های جانوری را بر عهده داشته باشد.
آمار تخلفات؛ ماموریت‌های گسترده با نیروی محدود
مدیرکل حفاظت محیط زیست گلستان همچنین از عملکرد یگان حفاظت در نیمه نخست سال 1405 خبر داده است.بر اساس اعلام حسن‌زاده، در این مدت 107 قطعه حیات‌وحش شامل 87 قطعه پرنده و 20 قطعه پستاندار از متخلفان کشف شده، 54 قبضه سلاح مجاز و غیرمجاز ضبط و 107 متخلف زیست‌محیطی شناسایی شده‌اند. همچنین 40 پرونده تخلف تشکیل و 66 اخطاریه زیست‌محیطی صادر شده است.
این آمار نشان می‌دهد یگان حفاظت محیط زیست گلستان با وجود محدودیت نیروی انسانی، با حجم قابل‌توجهی از تخلفات مواجه است و محیطبانان باید در گستره‌ای وسیع، مسئولیت حفاظت از گونه‌های جانوری و زیستگاه‌های طبیعی را بر عهده بگیرند.
اهمیت محیط بانان نباید به مناسبت‌ها محدود بماند
محیطبانان برای ادامه مأموریت خود بیش از پیام‌های تقدیر و تجلیل مناسبتی به حمایت عملی نیاز دارند. جذب نیروی انسانی متناسب با وسعت مناطق، تأمین خودروهای عملیاتی، نوسازی تجهیزات پاسگاه‌ها، بهبود حقوق و مزایا و پرداخت منصفانه اضافه‌کاری از جمله اقداماتی است که می‌تواند بخشی از مشکلات این قشر را کاهش دهد.
در کنار این موارد، حمایت حقوقی از محیط‌بانانی که در جریان انجام وظیفه با متخلفان درگیر می‌شوند و پیگیری مستمر پرونده‌های قضایی شهدای این عرصه نیز باید در اولویت دستگاه‌های مسئول قرار گیرد.
سازمان حفاظت محیط زیست اعلام کرده است دفتر حقوقی و امور مجلس این سازمان روند رسیدگی به پرونده‌های شهدای محیط‌بان را تا حصول نتیجه نهایی پیگیری خواهد کرد؛ وعده‌ای که خانواده‌های محیطبانان شهید انتظار دارند با اطلاع‌رسانی شفاف و تعیین تکلیف پرونده‌ها همراه شود.
گلستان 346 هزار هکتار عرصه طبیعی تحت مدیریت دارد و حفاظت از این سرمایه به حضور هزاران ساعت تلاش شبانه‌روزی محیطبانان وابسته است؛ اما نمی‌توان از نیروهایی که با 129 نفر باید مسئولیت حفاظت از این گستره را بر عهده بگیرند، انتظار داشت بدون تجهیزات کافی، حمایت معیشتی و پشتوانه حقوقی مناسب، امنیت طبیعت را تضمین کنند.
تاج‌محمد باشقره، کاظم مصدق و محمود شهمرادی جان خود را در مسیر حفاظت از طبیعت از دست دادند؛ با این حال، پرونده‌های قضایی آنان هنوز به نتیجه نهایی و مجازات عاملان منتهی نشده است.
این سه پرونده یادآور یک مطالبه جدی است؛ محیط‌بانانی که برای حفاظت از حیات‌وحش به میدان می‌روند، خودشان نیز باید از امنیت شغلی، حمایت قانونی و پشتیبانی عملی برخوردار باشند. طبیعت گلستان را نمی‌توان بدون حفاظت از حافظان آن حفظ کرد.
