خراسان جنوبی با58 ماده معدنی وظرفیتهای گسترده سرمایه‌گذاری، در مسیر تبدیلشدن به عسلویه معدنی کشور قرار دارد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، سال‌هاست که نام خراسان جنوبی با محرومیت، فاصله از مراکز صنعتی و محدودیت زیرساخت‌های اقتصادی گره خورده است؛ استانی پهناور در شرق کشور که در زیر خاک خود گنجینه‌ای از مواد معدنی ارزشمند را جای داده، اما هنوز بخش قابل توجهی از این ظرفیت نتوانسته به ثروت پایدار، اشتغال گسترده و رونق اقتصادی تبدیل شود.
اکنون اما نشانه‌هایی از تغییر رویکرد در حوزه معدن استان دیده می‌شود. حضور چهارمین سال متوالی شرکت‌های معدنی خراسان جنوبی در نمایشگاه بین‌المللی ایران کانماین، عرضه 10 پروانه اکتشاف در قالب دو بست ه سرمایه‌گذاری، صدور 300 مجوز بی‌نام سرمایه‌گذاری و سهم 30 درصدی معدن از پروژه‌های سرمایه‌گذاری خارجی استان، بخشی از تحرکات جدید برای فعال‌سازی این ظرفیت اقتصادی است.
با این حال، پرسش اصلی همچنان باقی است: آیا خراسان جنوبی می‌تواند از مرحله معرفی ظرفیت‌ها و استخراج مواد معدنی عبور کند و به استانی تبدیل شود که زنجیره کامل تولید، فرآوری و ارزش‌آفرینی معدنی در آن شکل گرفته باشد؟
گنجینه‌ای زیر خاک؛ ظرفیت‌هایی که هنوز به ثروت تبدیل نشده‌اند
خراسان جنوبی از نظر تنوع مواد معدنی در جایگاه قابل توجهی در کشور قرار دارد. شناسایی 58 ماده معدنی، وجود ذخایر زغال‌سنگ، طلا، مس، بنتونیت، منیزیت، مواد نسوز و گوهرسنگ‌ها، این استان را به یکی از مناطق مستعد فعالیت‌های معدنی تبدیل کرده است.
علیرضا خامه‌زر، رئیس اتاق بازرگانی بیرجند، روزگذشته در حاشیه بازدید از پاویون خراسان جنوبی در نمایشگاه بین المللی ایران «کانماین» با اشاره به جایگاه معدنی استان معتقد است خراسان جنوبی پنجمین استان معدنی کشور است و ظرفیت‌های آن از زغال‌سنگ و مواد معدنی صنعتی تا سنگ‌های ساختمانی و گوهرسنگ‌ها گستردگی قابل توجهی دارد.
قدیر قیافه، نایب‌رئیس اتاق بازرگانی ایران نیز معتقد است با توسعه اکتشافات علمی، تأمین سرمایه و استفاده از فناوری‌های جدید، خراسان جنوبی می‌تواند به یکی از قطب‌های معدن و صنایع معدنی کشور تبدیل شود. اما مسئله اینجاست که برخورداری از ذخایر معدنی به‌تنهایی به معنای برخورداری از اقتصاد معدنی قدرتمند نیست.
آنچه می‌تواند این ظرفیت را به مزیت اقتصادی تبدیل کند، سرمایه‌گذاری در تمام حلقه‌های زنجیره تولید است؛ از شناسایی و اکتشاف ذخایر تا استخراج، فرآوری، تولید محصولات نهایی و دسترسی به بازارهای داخلی و خارجی.
10 پروانه اکتشاف؛ چراغ سبز برای ورود سرمایه‌گذاران
یکی از مهم‌ترین اقدامات اعلام‌شده در جریان نمایشگاه ایران کانماین، عرضه 10 پروانه اکتشاف معدنی خراسان جنوبی در قالب دو بسته سرمایه‌گذاری برای مشارکت بخش خصوصی است. احسان عزیزی، سرپرست معاونت معادن و صنایع معدنی ایمیدرو، با اعلام این خبر تأکید کرده است که خراسان جنوبی به دلیل تنوع مواد معدنی، یکی از مناطق اصلی مورد توجه این سازمان برای توسعه فعالیت‌های اکتشافی و سرمایه‌گذاری است.
عرضه این محدوده‌ها می‌تواند زمینه ورود سرمایه‌گذاران واجد صلاحیت و اجرای طرح‌های جدید اکتشافی را فراهم کند؛ موضوعی که برای استانی با ظرفیت‌های معدنی گسترده و بخش‌هایی از ذخایر همچنان شناسایی‌نشده، اهمیت ویژه‌ای دارد. در واقع، توسعه اکتشافات نخستین حلقه از مسیر تبدیل ظرفیت‌های بالقوه به فرصت‌های اقتصادی است.
بدون اطلاعات دقیق از حجم، کیفیت و قابلیت اقتصادی ذخایر، نه امکان برنامه‌ریزی بلندمدت وجود دارد و نه سرمایه‌گذار می‌تواند با اطمینان وارد پروژه‌های بزرگ شود.
سرمایه‌گذاری خارجی؛ معدن در کانون توجه سرمایه‌گذاران
یکی دیگر از نشانه‌های اهمیت بخش معدن در اقتصاد خراسان جنوبی، سهم این حوزه از پروژه‌های سرمایه‌گذاری خارجی استان است. مرتضی ذاکریان، مدیرکل امور اقتصادی و دارایی خراسان جنوبی، اعلام کرده است که حدود 30 درصد پروژه‌های سرمایه‌گذاری خارجی استان در حوزه معدن و صنایع معدنی تعریف شده و این فعالیت‌ها در قالب 13 پروژه دنبال می‌شود.
به گفته وی، سرمایه‌گذاران چینی سهم قابل توجهی در اجرای این پروژه‌ها دارند و توسعه این همکاری‌ها می‌تواند زمینه ورود فناوری، گسترش فرآوری و افزایش ارزش افزوده مواد معدنی را فراهم کند. در کنار سرمایه‌گذاری خارجی، صدور 300 مجوز بی‌نام در بخش‌های مختلف اقتصادی استان نیز با هدف تسهیل ورود سرمایه‌گذاران انجام شده است؛ ظرفیتی که بخشی از آن به حوزه صنعت، معدن و تجارت اختصاص دارد.
با این وجود، جذب سرمایه تنها آغاز مسیر است. آنچه اهمیت دارد، هدایت منابع مالی به سمت پروژه‌هایی است که علاوه بر استخراج، به توسعه صنایع فرآوری، ایجاد اشتغال تخصصی و افزایش سهم تولیدات معدنی با ارزش افزوده بالاتر منجر شوند.
خام‌فروشی؛ حلقه مفقوده توسعه معدنی استان
یکی از مهم‌ترین چالش‌هایی که در اظهارات مسئولان و فعالان اقتصادی استان به آن اشاره شده، تداوم خام‌فروشی و توسعه‌نیافتگی برخی حلقه‌های فرآوری است. محمد نصیری، نماینده مردم طبس، فردوس، سرایان، بشرویه و عشق‌آباد در مجلس شورای اسلامی، نیز در حاشیه بازدید از پاویون خراسان جنوبی در نمایشگاه ایران کانماین با تأکید بر این موضوع معتقد است بخش قابل توجهی از ظرفیت‌های معدنی خراسان جنوبی همچنان بالقوه باقی مانده و در برخی موارد نیز مواد معدنی به دلیل نبود صنایع تکمیلی به‌صورت خام عرضه می‌شوند.
این مسئله فقط به معنای از دست رفتن بخشی از درآمد اقتصادی نیست؛ بلکه به معنای محدود ماندن فرصت‌های شغلی، کاهش ظرفیت فعالیت صنایع وابسته و خروج بخشی از ارزش اقتصادی منابع استان به خارج از منطقه است.
محمدرضا بهرامن، رئیس خانه معدن ایران، نیز با تأکید بر ضرورت تکمیل زنجیره ارزش معادن خراسان جنوبی می‌گوید معدن زمانی می‌تواند نقش واقعی خود را در اقتصاد ایفا کند که سرمایه، فناوری و بازار در کنار ذخایر معدنی قرار گیرند.
به اعتقاد وی، توسعه معدنکاری بدون سرمایه‌گذاری در اکتشاف، فرآوری، فناوری و زیرساخت‌ها نمی‌تواند به ارزش افزوده و اشتغال پایدار منجر شود. این نگاه نشان می‌دهد که آینده معدن خراسان جنوبی نباید صرفاً با میزان استخراج سنجیده شود، بلکه میزان فرآوری در داخل استان، توسعه صنایع پایین‌دستی، سهم تولید محصولات نهایی و اشتغال ایجادشده نیز باید از شاخص‌های اصلی ارزیابی عملکرد این بخش باشد.
کمبود سرمایه و ماشین‌آلات؛ مانع جدی توسعه معادن
در کنار ضرورت تکمیل زنجیره ارزش، تأمین منابع مالی و تجهیزات مورد نیاز معادن نیز از چالش‌های مهم فعالان اقتصادی استان است. علیرضا خامه‌زر، رئیس اتاق بازرگانی بیرجند، با اشاره به تعریف طرح‌های معدنی با سرمایه‌گذاری بیش از پنج همت در استان، تأکید می‌کند که حجم نیازهای بخش معدن بسیار بیشتر از منابع موجود است و بسیاری از طرح‌ها برای اجرا و توسعه به سرمایه، ماشین‌آلات و خطوط تولید نیاز دارند.
از سوی دیگر، توسعه اکتشافات و بهره‌برداری اصولی از ذخایر نیز به فناوری‌های جدید، ماشین‌آلات به‌روز و نیروی انسانی متخصص وابسته است.
قدیر قیافه نیز بر ضرورت توسعه اکتشافات علمی و استفاده از روش‌های نوین برای شناسایی دقیق‌تر ذخایر تأکید کرده است. در چنین شرایطی، فراهم کردن بستر ورود شرکت‌های توانمند، تأمین مالی پروژه‌ها و ایجاد امکان مشارکت سرمایه‌گذاران در طرح‌های معدنی می‌تواند بخشی از این موانع را برطرف کند.
300 مجوز بی‌نام و یک فرصت برای سرمایه‌گذاری مردمی
در کنار سرمایه‌گذاری شرکت‌های بزرگ، استفاده از ظرفیت سرمایه‌های خرد مردم نیز می‌تواند به یکی از مسیرهای تأمین مالی بخش معدن تبدیل شود. علی پروین، رئیس کمیسیون معدن اتاق بازرگانی بیرجند، معتقد است باید زمینه حضور سرمایه‌های خرد مردم در فعالیت‌های معدنی فراهم شود تا این منابع در قالب تعاونی‌های فراگیر و شرکت‌های مشارکتی به حوزه معدن و زنجیره‌های بعدی ارزش افزوده هدایت شوند.
این پیشنهاد از آن جهت اهمیت دارد که توسعه معدن نباید تنها به فعالیت چند مجموعه بزرگ اقتصادی محدود شود. مشارکت مردم در قالب ساختارهای شفاف و قانونی می‌تواند زمینه توزیع گسترده‌تر منافع اقتصادی و تقویت پیوند میان معادن و جوامع محلی را فراهم کند.
غلامحسین حسینی، رئیس اتاق تعاون خراسان جنوبی نیز بر ظرفیت بخش تعاون برای مشارکت در فعالیت‌های معدنی تأکید کرده و معتقد است تعاونی‌های فعال می‌توانند در کنار بخش خصوصی، نقش مؤثرتری در تبدیل ذخایر معدنی به فعالیت اقتصادی ایفا کنند. البته تحقق این هدف به سازوکارهای شفاف تأمین مالی، نظارت دقیق، مدیریت حرفه‌ای و تضمین حقوق مشارکت‌کنندگان نیاز دارد.
دولت چه نقشی در جهش معدنی خراسان جنوبی دارد؟
توسعه معدن بدون زیرساخت‌های مناسب امکان‌پذیر نیست. دسترسی به انرژی، آب، راه‌های ارتباطی، حمل‌ونقل و امکانات مورد نیاز صنایع فرآوری از جمله پیش‌نیازهایی است که سرمایه‌گذاران پیش از ورود به پروژه‌های بزرگ معدنی مورد توجه قرار می‌دهند.
مجتبی شریعتی‌فر، معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری خراسان جنوبی، با اشاره به ضرورت رفع موانع فعالیت‌های معدنی تأکید کرده است که بخشی از مشکلات در سطح استان قابل حل است و بخشی دیگر باید از طریق وزارتخانه‌ها و دستگاه‌های ملی پیگیری شود. وی توسعه فرآوری و صنایع پایین‌دستی را از اولویت‌های اقتصادی استان دانسته و معتقد است فعالیت معدنی باید به ایجاد اشتغال، افزایش تولید و بهبود شرایط اقتصادی مناطق مختلف منجر شود.
محمد نصیری، نماینده مجلس نیز با اشاره به ضرورت اصلاح فرآیندهای اداری و اجرای قوانین حمایتی، تأکید دارد که سرمایه‌گذاران نباید بخش عمده‌ای از زمان و توان خود را صرف عبور از بروکراسی‌های پیچیده کنند. در همین زمینه، اصلاح قانون تأمین مالی از جمله اقداماتی است که به گفته وی با هدف تسهیل سرمایه‌گذاری و کاهش موانع فعالیت بخش خصوصی در مجلس دنبال شده است.
معدن باید برای مردم منطقه نیز ثروت تولید کند
یکی از موضوعات مهم در توسعه معدنی، نحوه بهره‌مندی مردم مناطق میزبان از منافع اقتصادی فعالیت معادن است. محمدحسین زینلی، مدیرعامل یک شرکت دانش‌بنیان کویر تایر، سرمایه‌گذاری معدنی را فرصتی دوسویه برای سرمایه‌گذاران و جوامع محلی دانسته و معتقد است این فعالیت‌ها باید علاوه بر سودآوری اقتصادی، زمینه اشتغال، رونق کسب‌وکار و بهبود معیشت مردم مناطق معدن‌خیز را فراهم کنند.
محمدرضا بهرامن نیز مسئولیت اجتماعی معادن را یکی از الزامات توسعه این بخش دانسته و تأکید کرده است که مردم مناطق میزبان زمانی فعالیت معدنی را می‌پذیرند که آثار آن را در اشتغال، زیرساخت‌ها و توسعه منطقه احساس کنند. این موضوع برای خراسان جنوبی اهمیت مضاعفی دارد؛ زیرا بخش قابل توجهی از ظرفیت‌های معدنی در شهرستان‌ها و مناطقی قرار گرفته که به توسعه فرصت‌های شغلی و اقتصادی نیاز دارند.
از این منظر، توسعه معدن باید با برنامه‌ریزی برای ایجاد صنایع وابسته در نزدیکی مناطق معدنی، استفاده از نیروی انسانی بومی، توسعه زیرساخت‌های عمومی و تقویت کسب‌وکارهای محلی همراه باشد.
نمایشگاه ایران کانماین؛ از معرفی ظرفیت‌ها تا جذب سرمایه
پاویون خراسان جنوبی در بیستمین نمایشگاه بین‌المللی معدن و صنایع معدنی، چهارمین حضور متمرکز شرکت‌های معدنی استان در این رویداد تخصصی است. این حضور با محوریت اتاق بازرگانی بیرجند و همراهی خانه معدن و مجموعه‌های اقتصادی استان انجام شده و به گفته مسئولان، زمینه مذاکرات و ارتباطات جدید میان معدن‌کاران و سرمایه‌گذاران را فراهم کرده است.
مجتبی شریعتی‌فر، معاون هماهنگی امور اقتصادی استانداری خراسان جنوبی، حضور در این نمایشگاه را فرصتی برای معرفی مزیت‌های سرمایه‌گذاری استان و تقویت جایگاه آن در زنجیره ارزش معدن کشور دانسته است.
همچنین داود رئیسی، رئیس خانه معدن خراسان جنوبی، و دیگر فعالان اقتصادی استان با حضور در این رویداد، ظرفیت‌ها و نیازهای سرمایه‌گذاری معادن را به فعالان اقتصادی معرفی کرده‌اند. با این حال، ارزش واقعی چنین نمایشگاه‌هایی نه در تعداد بازدیدکنندگان و جلسات برگزارشده، بلکه در میزان قراردادهای منعقدشده، سرمایه جذب‌شده، پروژه‌های عملیاتی و اشتغال ایجادشده پس از پایان نمایشگاه مشخص می‌شود.
عسلویه معدنی؛ یک هدف بزرگ با الزامات مشخص
تبدیل خراسان جنوبی به عسلویه معدنی کشور، هدفی است که در اظهارات مسئولان و فعالان اقتصادی استان بارها مطرح شده است؛ هدفی که تحقق آن نیازمند عبور از نگاه صرفاً استخراجی و حرکت به سمت شکل‌گیری یک اقتصاد معدنی کامل است. برای رسیدن به این نقطه، چند مسئله اساسی باید به‌صورت هم‌زمان دنبال شود: توسعه اکتشافات و تکمیل اطلاعات ذخایر، تأمین سرمایه و ماشین‌آلات، ایجاد زیرساخت‌های مورد نیاز، تسهیل مقررات، گسترش صنایع فرآوری، استفاده از فناوری‌های نوین و مشارکت دادن مردم در منافع اقتصادی معادن.
همچنین باید سازوکاری برای سنجش میزان تحقق وعده‌ها و برنامه‌ها تعریف شود تا مشخص باشد چه میزان از سرمایه‌گذاری‌های اعلام‌شده به پروژه‌های اجرایی تبدیل شده و چه سهمی از مواد معدنی استخراج‌شده در داخل استان فرآوری می‌شود. خراسان جنوبی امروز با برخورداری از ذخایر ارزشمند معدنی و فرصت‌های سرمایه‌گذاری جدید، امکان حرکت به سمت یک تحول اقتصادی را دارد؛ اما این تحول زمانی محقق می‌شود که گنجینه‌های زیرزمینی استان از مرحله شناسایی و استخراج عبور کنند و به تولید، صنعت، اشتغال و رفاه عمومی پیوند بخورند.
عسلویه معدنی شدن خراسان جنوبی تنها با استخراج بیشتر محقق نمی‌شود؛ آنچه این هدف را به واقعیت تبدیل می‌کند، ماندگاری ارزش افزوده در استان و تبدیل ثروت زیرزمینی به فرصت‌های اقتصادی برای مردم است.
