ماسوله حالا جایی ایستاده که سال‌ها تلاش برای معرفی ارزش‌های تاریخی وتمدنی آن باید در ارزیابی میدانی محک بخورد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، حضور ارزیاب شورای بین‌المللی بناها و محوطه‌ها (ایکوموس) در ماسوله، پرونده ثبت جهانی این شهر تاریخی را وارد یکی از حساس‌ترین مراحل خود کرده است؛ مرحله‌ای که در آن، مستندات ارائه‌شده درباره ارزش‌های تاریخی، فرهنگی و صنعتی این محدوده باید در بستر واقعی اثر بررسی شود.
شایفول بن شاهیدان، ارزیاب ایکوموس، برای ارزیابی میدانی پرونده «منظر فرهنگی ماسوله و سایت‌های آهنگری باستانی آن» به ایران سفر کرده است. علیرضا ایزدی، رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی وزارت میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، امروز از این ارزیاب استقبال کرد و هیئت کارشناسی پس از آیین استقبال، برای آغاز برنامه ارزیابی میدانی عازم ماسوله شد.
بر اساس اعلام وزارت میراث‌فرهنگی، در این مأموریت، اصالت و یکپارچگی اثر، وضعیت حفاظت، نظام مدیریتی، مشارکت جامعه محلی و پیوند تاریخی میان انسان، معماری و طبیعت بررسی خواهد شد؛ موضوعاتی که در کنار مستندات علمی، در تبیین ارزش‌های جهانی ماسوله اهمیت دارند.
اما اهمیت ارزیابی امروز تنها به حضور یک کارشناس بین‌المللی محدود نمی‌شود؛ این مرحله حاصل سال‌ها پیگیری، بازنگری در پرونده، تلاش برای پاسخ‌گویی به ابهام‌های کارشناسی و تقویت شواهد تاریخی درباره یکی از شناخته‌شده‌ترین بافت‌های تاریخی گیلان است.
فهرست موقت تا بازنگری در پرونده جهانی
پرونده ماسوله از سال 2007 میلادی در مسیر ثبت در فهرست میراث جهانی قرار داشته است؛ مسیری که با وجود برخورداری این شهر از معماری پلکانی، بافت تاریخی و چشم‌انداز طبیعی کم‌نظیر، به دلیل ضرورت ارائه مستندات دقیق‌تر درباره ارزش‌های جهانی اثر، همچنان ادامه یافته است.
یوسف سلمان‌خواه، مدیرکل میراث‌فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی گیلان، پیش‌تر با اشاره به بررسی پرونده در اجلاس سال 2023 ریاض گفته بود که پرونده ماسوله با برخی پرسش‌ها و ابهام‌های کارشناسی روبه‌رو شد و به بازنگری و تکمیل مستندات نیاز داشت؛ با این حال، اهمیت این اثر موجب شد مسیر پیگیری آن ادامه پیدا کند.
در همین دوره، یکی از چالش‌های مهم، فراتر بردن روایت ماسوله از تصویر شناخته‌شده آن به‌عنوان یک مقصد گردشگری و اثبات ابعاد تاریخی و تمدنی این محدوده بود. به گفته سلمان‌خواه، پرونده باید شواهد روشن‌تری از ارتباط میان شیوه‌های زندگی، معیشت، تولید و فعالیت‌های صنعتی در گذشته منطقه ارائه می‌کرد.
این موضوع اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا پرونده‌ای که با عنوان «منظر فرهنگی ماسوله و سایت‌های آهنگری باستانی آن» دنبال می‌شود، تنها بر ویژگی‌های معماری خانه‌های پلکانی تکیه ندارد، بلکه درصدد معرفی مجموعه‌ای به‌هم‌پیوسته از میراث طبیعی، تاریخی، فرهنگی و صنعتی است.
کوره‌های آهن اسفنجی؛ شواهدی برای بازسازی روایت تاریخی ماسوله
در ماه‌های گذشته، کاوش‌های باستان‌شناسی در محدوده کهنه‌ماسوله یکی از محورهای اصلی تقویت پرونده ثبت جهانی بوده است. کشف دو کوره آهن اسفنجی در این محدوده، از جمله یافته‌هایی بود که مدیرکل میراث‌فرهنگی گیلان بر اهمیت آن‌ها در تکمیل مستندات پرونده تأکید کرد.
سلمان‌خواه شهریورماه گذشته توضیح داده بود که یکی از موضوعات مورد توجه کارشناسان، ارتباط میان رمه‌داری، معیشت و صنعت در منطقه بوده است؛ ارتباطی که برای تبیین آن به شواهد میدانی و مستندات باستان‌شناختی نیاز وجود داشت.
کشف کوره‌ها می‌تواند به شناخت بهتر فعالیت‌های تولیدی و فلزگری در گذشته منطقه کمک کند و شواهدی برای بررسی جایگاه صنعتی ماسوله در کنار دیگر شیوه‌های زیست مردم فراهم آورد. بر اساس اظهارات پیشین مسئولان میراث‌فرهنگی، این یافته‌ها در تقویت روایت تاریخی پرونده و پاسخ‌گویی به برخی پرسش‌های کارشناسی مؤثر بوده‌اند.
علی دارابی، قائم‌مقام وزیر و معاون میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری کشور نیز در بازدید پیشین خود از ماسوله، با اشاره به محورهای پرونده گفته بود که موضوع استخراج آهن در کنار منظر فرهنگی و طبیعی، معماری پلکانی و الگوی همزیستی انسان با محیط، در مستندات پرونده مورد توجه قرار گرفته است.
دارابی با اشاره به بهره‌گیری از ظرفیت باستان‌شناسان، معماران و مشاوران بین‌المللی اظهار کرده بود که مستندات مربوط به استخراج آهن تقویت شده و شواهد ارائه‌شده، ماسوله را به‌عنوان یکی از مراکز مهم استخراج آهن در دوره اسلامی معرفی می‌کند.
این یافته‌ها و مستندات، در کنار سایر مطالعات تاریخی، قرار است تصویری جامع‌تر از گذشته ماسوله ارائه دهند؛ تصویری که در آن، معماری و طبیعت از تاریخ معیشت و تولید جدا نیستند.
تکمیل پرونده تا ضرورت رفع کمبودهای زیرساختی
بر اساس گزارش‌های مدیرکل میراث‌فرهنگی گیلان، پرونده ماسوله در اسفندماه تکمیل و به پاریس ارسال شد و دبیرخانه یونسکو نیز وصول آن را اعلام کرد. در همان گزارش‌ها، ادامه پیگیری‌های باستان‌شناسی و ایجاد سایت‌موزه برای محدوده مورد مطالعه از جمله اقدامات پیش‌بینی‌شده عنوان شده بود.
در کنار تکمیل مستندات، وضعیت زیرساخت‌ها و حفاظت از محدوده نیز به یکی از محورهای پیگیری دستگاه‌های اجرایی تبدیل شد. سلمان‌خواه پیش‌تر از برگزاری نشست هماهنگی با حضور استاندار و دستگاه‌های مرتبط برای سرعت‌بخشیدن به اقدامات مورد نیاز ماسوله خبر داده بود.
بهبود راه‌های دسترسی، تقویت ارتباطات، توسعه فیبر نوری و رسیدگی به کمبودهای زیرساختی، از جمله موضوعاتی بود که در این نشست‌ها مورد تأکید قرار گرفت. همچنین ساماندهی مسیرهای دسترسی، نصب تابلوهای معرفی و صیانت از عرصه و حریم تاریخی در گزارش‌های مربوط به آماده‌سازی ماسوله مطرح شده بود.
یکی از طرح‌های زیرساختی مورد اشاره مسئولان، ساماندهی پل ورودی ماسوله است؛ موضوعی که دارابی در بازدید پیشین خود به آن اشاره کرد و از اختصاص اعتبارات برای پیشبرد این پروژه خبر داد. این طرح با توجه به مشکلات ترافیکی مسیر ورودی، از جمله اقداماتی است که مسئولان استان بر ضرورت پیگیری آن تأکید کرده‌اند.
با این حال، اهمیت اقدامات زیرساختی صرفاً به تسهیل تردد گردشگران محدود نمی‌شود؛ نحوه اجرای پروژه‌های عمرانی در محدوده‌های تاریخی باید به‌گونه‌ای باشد که حفاظت از ارزش‌های فرهنگی و منظر طبیعی نیز در آن رعایت شود.
تأکید استاندار بر همکاری دستگاه‌ها و پیوست‌های فرهنگی
هادی حق‌شناس، استاندار گیلان، نیز در نشست بررسی وضعیت ثبت جهانی ماسوله با تأکید بر جایگاه تاریخی این شهر، از همه دستگاه‌های اجرایی خواسته بود با دقت و جدیت برای تحقق این هدف همکاری کنند.
به گفته استاندار گیلان، بررسی دقیق موارد مطرح‌شده از سوی یونسکو و تلاش برای رفع آن‌ها ضرورت دارد و ثبت جهانی ماسوله می‌تواند به معرفی بیشتر استان و کشور و بهره‌برداری مناسب‌تر از ظرفیت‌های گردشگری کمک کند.
حق‌شناس با اشاره به سهم گردشگری در اشتغال جهانی، بر لزوم استفاده از ظرفیت‌های تاریخی و فرهنگی گیلان تأکید کرده بود. او همچنین خواستار توجه به پیوست‌های فرهنگی و اجتماعی در اجرای پروژه‌های عمرانی، به‌ویژه در محور ماسوله ـ ماجلان و خلخال، شده بود.
در پایان آن نشست نیز مقرر شد دستگاه‌های اجرایی موارد مطرح‌شده را بررسی کنند و گزارش اقدامات خود را در جلسه‌ای فوق‌العاده ارائه دهند.
ثبت جهانی؛ فرصتی برای حفاظت و توسعه گردشگری مسئولانه
در پرونده منظر فرهنگی ماسوله، مشارکت جامعه محلی و استمرار شیوه‌های زیست بومی نیز از موضوعات مورد توجه است. ارزش چنین منظری تنها در بناها و آثار باقی‌مانده از گذشته خلاصه نمی‌شود؛ رابطه تاریخی مردم با طبیعت، شیوه‌های معیشت و دانش بومی نیز در شکل‌گیری هویت آن نقش دارند.
از این منظر، ثبت جهانی می‌تواند فرصتی برای معرفی گسترده‌تر میراث تاریخی ماسوله و تقویت گردشگری مسئولانه باشد؛ اما بهره‌گیری از این فرصت به حفاظت مستمر، مدیریت مؤثر، ساماندهی زیرساخت‌ها و مشارکت مردم منطقه نیاز دارد.
ایزدی، رئیس مرکز ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی و طبیعی وزارت میراث‌فرهنگی، نیز در حاشیه استقبال از ارزیاب ایکوموس، این مأموریت را نقطه عطفی در دیپلماسی میراث‌فرهنگی کشور دانست و بر اهمیت ثبت جهانی ماسوله برای صیانت از میراث، توانمندسازی جوامع محلی و توسعه گردشگری مسئولانه تأکید کرد.
اکنون با آغاز ارزیابی میدانی، مستندات تاریخی و باستان‌شناختی، وضعیت حفاظت و مدیریت و اقدامات انجام‌شده در محدوده ماسوله در معرض بررسی کارشناسی قرار گرفته است. این مرحله می‌تواند در روشن‌شدن وضعیت پرونده و ارزیابی میزان انطباق آن با الزامات ثبت جهانی نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.
با این حال، نتیجه نهایی همچنان به ارزیابی کارشناسی و طی‌شدن مراحل رسمی تصمیم‌گیری وابسته است. آنچه در این مرحله اهمیت دارد، ارائه مستندات دقیق، پاسخ‌گویی به پرسش‌های کارشناسان و استمرار اقداماتی است که حفاظت از ماسوله را از یک هدف مقطعی به برنامه‌ای پایدار تبدیل می‌کند.
ماسوله اکنون در نقطه‌ای ایستاده است که سال‌ها تلاش برای معرفی ارزش‌های تاریخی و تمدنی آن باید در ارزیابی میدانی محک بخورد؛ آزمونی که نتیجه آن برای آینده حفاظت از این شهر تاریخی و جایگاه میراث فرهنگی گیلان در عرصه جهانی اهمیت فراوان دارد.
