راه‌آهن خراسان جنوبی پس از دو دهه انتظار، با تخصیص 7.5 همت اعتبار در مسیر تکمیل قرار گرفت.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، راه‌آهن برای مردم خراسان جنوبی دیگر صرفاً یک پروژه عمرانی نیست؛ روایت دو دهه انتظار برای خروج از بن‌بست ارتباطی، بهره‌گیری از ظرفیت‌های معدنی و تجاری و پیوستن به شبکه حمل‌ونقل ریلی کشور است. طرحی که سال‌ها در میان مصوبات، وعده‌ها و پیگیری‌های مسئولان دست‌به‌دست شده و امروز با وجود پیشرفت عملیات اجرایی و تزریق اعتبارات جدید، همچنان با یک پرسش اساسی روبه‌روست؛ چه زمانی قطار به خراسان جنوبی می‌رسد؟
برای یافتن پاسخ این پرسش باید به سال‌های ابتدایی دهه 80 بازگشت؛ زمانی که با تقسیم استان خراسان و شکل‌گیری خراسان جنوبی، اتصال این استان به شبکه ریلی کشور به یکی از مطالبات اصلی مردم و مسئولان تبدیل شد.
در سال 1387 مجمع نمایندگان استان‌های خراسان رضوی، خراسان جنوبی و سیستان و بلوچستان طی نامه‌ای از رئیس‌جمهور وقت خواستار صدور دستور برای اجرای راه‌آهن شرق کشور شدند. مطالبه‌ای که در سال‌های بعد نیز در سفرهای مسئولان، جلسات ملی و پیگیری‌های نمایندگان مجلس تکرار شد، اما محدودیت منابع مالی و مشکلات اجرایی اجازه نداد این طرح در زمان مورد انتظار به نتیجه برسد.
سال‌ها گذشت تا سرانجام در سال 1398 عملیات اجرایی یکی از قطعات مسیر بیرجند ـ یونسی به طول 32 کیلومتر آغاز شد؛ اتفاقی که امیدها را برای خروج پروژه از مرحله مطالبه و ورود به فاز اجرایی افزایش داد، اما آغاز عملیات در یک قطعه به‌تنهایی نمی‌توانست پاسخگوی نیاز استانی باشد که برای اتصال به شبکه ریلی کشور چشم‌انتظار اجرای مسیری گسترده‌تر بود.
از وعده‌های مالی تا شکل‌گیری کنسرسیوم بانکی
در ادامه مسیر، دو مصوبه هیئت وزیران برای تأمین مالی پروژه به تصویب رسید که اختصاص فاینانس داخلی برای اتصال بیرجند به شبکه ریلی سراسری از طریق ایستگاه یونسی و پیش‌بینی 700 میلیون یورو فاینانس خارجی برای احداث راه‌آهن زاهدان ـ بیرجند را در بر می‌گرفت. با آغاز دولت سیزدهم، راه‌آهن خراسان جنوبی بار دیگر در کانون مطالبات استان قرار گرفت.
در جریان سفر آیت‌الله رئیسی به خراسان جنوبی، موضوع تسریع در اجرای پروژه مطرح و بر پیگیری آن از سوی وزارت راه و شهرسازی تأکید شد.
تشکیل کنسرسیوم بانکی و ریلی نیز به‌عنوان راهکاری برای تأمین منابع مالی پروژه در دستور کار قرار گرفت و با پیگیری‌های انجام‌شده، موضوع اختصاص 18 هزار میلیارد تومان برای این طرح مطرح شد. با این حال، مسیر تأمین اعتبار بدون مانع نبود.
اختلاف‌نظر درباره تضامین مورد درخواست طرف‌های تأمین مالی، از جمله بانک‌ها و صندوق توسعه ملی، به یکی از گره‌های اصلی پروژه تبدیل شد؛ گرهی که نشان داد اجرای طرحی با این وسعت، علاوه بر مصوبات و موافقت‌های مالی، به سازوکار اجرایی روشن برای پرداخت منابع نیز نیاز دارد.
راه‌آهن شرق؛ پروژه‌ای فراتر از مرزهای خراسان جنوبی
پروژه راه‌آهن زاهدان ـ بیرجند ـ قاین ـ یونسی با طول تقریبی 917 کیلومتر تعریف شده که 432 کیلومتر آن در محدوده خراسان جنوبی قرار دارد. تکمیل این مسیر، مرکز استان را به شبکه ریلی کشور متصل می‌کند و حلقه ارتباطی مهمی میان جنوب شرق و شمال شرق کشور شکل می‌دهد.
اهمیت این مسیر را نمی‌توان تنها در جابه‌جایی مسافر خلاصه کرد. خراسان جنوبی استانی برخوردار از ظرفیت‌های معدنی، صنعتی و مرزی است که به دلیل محدودیت زیرساخت‌های حمل‌ونقل، برای انتقال محصولات و توسعه مبادلات تجاری با چالش‌هایی مواجه بوده است.
اتصال ریلی استان می‌تواند هزینه انتقال مواد معدنی و کالاها را کاهش دهد، ظرفیت صادرات را افزایش دهد و زمینه ارتباط مؤثرتر با بنادر جنوبی، دریای عمان و بازارهای آسیای میانه را فراهم کند. از این منظر، راه‌آهن شرق کشور تنها مطالبه مردم یک استان نیست، بلکه بخشی از ظرفیت ترانزیتی و اقتصادی کشور محسوب می‌شود.
پیشرفت 41 درصدی؛ پروژه در چه مرحله‌ای قرار دارد؟
از سال 1402 عملیات اجرایی بخش‌های مختلف راه‌آهن شرق کشور وارد مرحله گسترده‌تری شد. تجهیز کارگاه‌ها، عملیات خاک‌برداری و خاک‌ریزی، احداث پل‌ها، تونل‌ها و اجرای ابنیه فنی در قطعات مختلف مسیر دنبال شد.
بر اساس گزارش‌های اعلام‌شده، پیشرفت فیزیکی پروژه در محدوده خراسان جنوبی از 41 درصد عبور کرده است؛ آماری که از انجام بخش قابل توجهی از عملیات زیرسازی حکایت دارد، اما هنوز فاصله میان پیشرفت فعلی و بهره‌برداری از مسیر قابل توجه است.
در برنامه‌های اعلام‌شده برای سال 1405، آغاز ریل‌گذاری از سمت ایستگاه یونسی و اجرای ایستگاه‌های بیرجند و قاین مورد توجه قرار گرفته است. تحقق این برنامه‌ها مستلزم آماده‌سازی بخش‌های مورد نظر، تکمیل زیرسازی، تأمین الزامات فنی و رفع موانعی از جمله تملک اراضی است.
در چنین شرایطی، مسئله اصلی تنها افزایش درصد پیشرفت فیزیکی نیست؛ بلکه باید مشخص شود عملیات اجرایی در قطعات مختلف با چه سرعتی ادامه پیدا می‌کند و چه میزان از منابع مالی اعلام‌شده عملاً به کارگاه‌ها و پیمانکاران می‌رسد.
7.5 همت اعتبار؛ گام تازه در تأمین مالی پروژه
در دولت چهاردهم نیز تأمین منابع مالی راه‌آهن خراسان جنوبی همچنان یکی از محورهای اصلی پیگیری مدیریت استان بوده است. بر اساس اعلام روابط عمومی استانداری خراسان جنوبی، دهم آبان‌ماه 1405 دستور تخصیص یک‌هزار و 300 میلیارد تومان اعتبار دیگر برای این پروژه صادر شد.
با احتساب این رقم، مجموع اعتبارات تخصیص‌یافته برای راه‌آهن خراسان جنوبی در دولت چهاردهم به 7 هزار و 500 میلیارد تومان، معادل 7.5 همت، رسیده است.
این در حالی است که استاندار خراسان جنوبی نیز پیش‌تر از اختصاص حدود 18 همت از محل وزارت راه و شهرسازی برای بخش‌های مختلف زیرساختی استان طی دو سال گذشته خبر داده و سهم راه‌آهن از این منابع را 8.2 همت اعلام کرده است. در کنار این ارقام، 4.2 همت برای راهداری، 2.3 همت برای زیرساخت‌های نهضت ملی مسکن و حدود چهار همت برای بهسازی و دوبانده‌سازی راه‌ها هزینه شده است.
افزایش اعتبارات تخصیصی را می‌توان نشانه‌ای از تداوم پیگیری برای پیشبرد پروژه دانست، اما تجربه سال‌های گذشته نشان داده است که فاصله میان اعلام اعتبار، تخصیص و پرداخت منابع به پیمانکاران می‌تواند بر سرعت اجرای طرح تأثیر مستقیم بگذارد.
هشدار استاندار درباره مطالبات پیمانکاران
سید محمدرضا هاشمی، استاندار خراسان جنوبی، همچنین در نشست بررسی مسائل و مشکلات قطعات 13 و 14 راه‌آهن زاهدان ـ بیرجند ـ قاین ـ یونسی، این پروژه را از ابرپروژه‌های ملی و فراتر از یک طرح استانی دانست و بر ضرورت تسریع در اجرای آن تأکید کرد و با قدردانی از تلاش پیمانکاران و عوامل اجرایی گفت: با وجود مطالبات مالی و تغییر شرایط صورت‌وضعیت‌ها، عملیات اجرایی متوقف نشده و پیمانکاران همچنان با جدیت در حال فعالیت هستند.
وی با اشاره به شرایط خاص کشور و محدودیت‌های ناشی از جنگ افزود: با وجود این شرایط، منابع قابل توجهی برای اجرای پروژه اختصاص یافته و پیگیری تأمین و پرداخت مطالبات پیمانکاران با جدیت ادامه دارد و در نشست‌های مختلف با مسئولان ملی، موضوع راه‌آهن استان دنبال شده و این پیگیری‌ها تا تعیین تکلیف مطالبات پیمانکاران ادامه خواهد داشت تا صورت‌وضعیت‌ها به‌روز و عملیات اجرایی با سرعت بیشتری دنبال شود.
وی همچنین قطعه 13 را از بخش‌های مهم پروژه دانست و با اشاره به طول 55 کیلومتری آن اظهار داشت: این قطعه از سال 1402 وارد مرحله اجرا شده و بخش قابل توجهی از عملیات خاک‌برداری، خاک‌ریزی و اجرای ابنیه فنی در آن انجام شده است.
2 هزار خانوار چشم‌انتظار تداوم فعالیت کارگاه‌ها
یکی از نکات قابل توجه در اجرای راه‌آهن خراسان جنوبی، آثار اشتغال‌زایی آن در مناطق مختلف مسیر است. به گفته استاندار، حدود 2 هزار خانوار از محل فعالیت‌های ایجادشده در قطعات مختلف این پروژه امرار معاش می‌کنند؛ موضوعی که اهمیت تداوم فعالیت کارگاه‌ها را دوچندان می‌کند.
هاشمی همچنین بر ضرورت رفع موانع پیش روی پیمانکاران تأکید کرد و خواستار همکاری دستگاه‌های اجرایی در زمینه رفع معارضان، تأمین آب، برق، گاز و سوخت مورد نیاز پروژه شد. این تأکیدات نشان می‌دهد که مشکلات راه‌آهن تنها به تأمین اعتبار محدود نیست و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی، تسریع در رسیدگی به صورت‌وضعیت‌ها و فراهم کردن امکانات مورد نیاز کارگاه‌ها نیز در پیشبرد آن نقش تعیین‌کننده دارد.
اعتبار باید به ریل تبدیل شود
راه‌آهن خراسان جنوبی اکنون پس از بیش از دو دهه پیگیری، به مرحله‌ای رسیده که دیگر نمی‌توان تحقق آن را صرفاً با تعداد جلسات، مصوبات و ارقام اعتباری سنجید. آنچه مردم استان انتظار دارند، مشاهده نتیجه این پیگیری‌ها در جبهه‌های اجرایی و در نهایت حرکت قطار بر روی ریل‌هایی است که سال‌ها وعده اتصال استان به شبکه سراسری را با خود حمل کرده‌اند.
تخصیص 7.5 همت اعتبار در دولت چهاردهم و اعلام پیشرفت فیزیکی بیش از 41 درصدی، دو شاخص مهم از وضعیت کنونی پروژه است، اما این شاخص‌ها زمانی معنا پیدا می‌کنند که پرداخت مطالبات پیمانکاران به‌موقع انجام شود، کارگاه‌ها بدون وقفه فعالیت کنند و برنامه ریل‌گذاری از مرحله اعلام به اجرا برسد.
در کنار این موارد، تعیین تکلیف قطعات باقی‌مانده، رفع معارضان، تکمیل زیرسازی و تأمین منابع مورد نیاز برای مراحل بعدی باید با زمان‌بندی مشخص دنبال شود تا پروژه بار دیگر در چرخه انتظار و تأخیر گرفتار نشود. راه‌آهن برای خراسان جنوبی فقط یک مسیر حمل‌ونقلی نیست؛ فرصتی برای فعال‌سازی ظرفیت‌های معدنی، توسعه تجارت مرزی، کاهش هزینه‌های تولید و حمل‌ونقل و تقویت جایگاه اقتصادی شرق کشور است.
اکنون پرسش اصلی این است که با وجود اعتبارات اعلام‌شده و تأکید مسئولان بر اولویت داشتن این طرح، چه زمانی وعده آغاز ریل‌گذاری به یک عملیات مستمر تبدیل می‌شود و چه برنامه زمان‌بندی مشخصی برای تکمیل و بهره‌برداری از مسیر وجود دارد؟ پاسخ به این پرسش، معیار اصلی سنجش موفقیت پیگیری‌های انجام‌شده خواهد بود؛ چراکه مردم خراسان جنوبی پس از دو دهه انتظار، دیگر صرفاً خبر تخصیص اعتبار نمی‌خواهند، بلکه چشم‌انتظار دیدن ریل و شنیدن صدای حرکت قطار در استان خود هستند.
