کیوی و مرکبات مازندران با عبور از مرز 51 هزار تن صادرات، جایگاه شمال را در ارزآوری برجسته کردهاند.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، پاییز و زمستان که از راه می‌رسد، باغ‌های مازندران به فصل برداشت و حاصل یک سال تلاش باغداران می‌رسند؛ از هرس شاخه‌ها و مراقبت از درختان تا آبیاری، تغذیه و مقابله با آفات و بیماری‌ها. محصولی که ماه‌ها برای به ثمر رسیدنش زحمت کشیده شده، حالا باید از باغ خارج شود و راه بازارهای داخلی و حتی کشورهای دیگر را در پیش بگیرد.
در میان محصولات باغی شمال کشور، کیوی طی سال‌های گذشته جایگاه ویژه‌ای در اقتصاد کشاورزی مازندران پیدا کرده است؛ میوه‌ای که دیگر تنها در سبد خرید خانوارهای ایرانی حضور ندارد و به یکی از محصولات صادراتی مهم استان تبدیل شده است. در کنار آن، مرکبات نیز سهم قابل توجهی از تجارت محصولات کشاورزی مازندران را به خود اختصاص داده‌اند.
آمارهای صادراتی امسال نیز از ظرفیت قابل توجه این دو محصول حکایت دارد؛ صادرات بیش از 51 هزار تن کیوی و مرکبات از مازندران، بار دیگر توان باغداری استان را به‌عنوان یکی از فرصت‌های مهم ارزآوری و توسعه اقتصاد غیرنفتی کشور برجسته کرده است.
اما پشت این آمارها، تنها کامیون‌هایی نیستند که محموله‌های میوه را به مقصد بازارهای خارجی حمل می‌کنند؛ هزاران باغدار، کارگر فصلی، واحد بسته‌بندی، سردخانه‌دار و فعال اقتصادی قرار دارند که معیشت و فعالیتشان به رونق این زنجیره وابسته است. از همین رو، مسئله اصلی فقط افزایش صادرات نیست؛ بلکه چگونگی تبدیل این ظرفیت به درآمد پایدار برای تولیدکننده و ارزش افزوده بیشتر برای اقتصاد استان است.
کیوی؛ از باغ‌های مازندران تا بازارهای صادراتی
شرایط اقلیمی مناسب، رطوبت مطلوب، خاک حاصلخیز و تجربه چندین‌ساله باغداران، مازندران را به یکی از کانون‌های اصلی تولید کیوی کشور تبدیل کرده است. به‌ویژه در مناطق غربی استان، این محصول طی دهه‌های گذشته جای خود را در الگوی کشت باغداران باز کرده و امروز بخشی از اقتصاد روستاها به تولید و فروش آن وابسته است.
بر اساس اطلاعات اعلام‌شده از سوی جهاد کشاورزی مازندران، سطح زیر کشت کیوی در استان بیش از 7 هزار هکتار است و رقم هایوارد سهم اصلی باغات را به خود اختصاص داده است. میانگین عملکرد این باغات نیز حدود 40 تا 45 تن در هکتار اعلام شده؛ آماری که ظرفیت تولید قابل توجه این محصول را نشان می‌دهد.
البته اهمیت کیوی تنها به میزان تولید آن محدود نمی‌شود. قابلیت نگهداری در سردخانه، امکان عرضه تدریجی و ظرفیت انتقال به بازارهای دوردست، این محصول را به یکی از گزینه‌های مهم صادراتی مازندران تبدیل کرده است.
در واقع، کیوی از زمانی که از شاخه درخت جدا می‌شود تا هنگامی که در بازارهای خارجی به دست مصرف‌کننده می‌رسد، بخشی از یک زنجیره اقتصادی گسترده است؛ زنجیره‌ای که جمع‌آوری، درجه‌بندی، بسته‌بندی، نگهداری، حمل‌ونقل و تجارت را در بر می‌گیرد و هر حلقه آن در کیفیت نهایی و قدرت رقابت محصول اثرگذار است.
صادرات 51 هزار تنی؛ سهم کیوی و مرکبات مازندران چقدر است؟
آمارهای رسمی صادرات امسال نشان می‌دهد محصولات باغی مازندران همچنان از ظرفیت مناسبی برای حضور در بازارهای منطقه‌ای برخوردارند.
اسدالله تیموری یانسری، رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران، با اشاره به روند صادرات محصولات باغی استان اظهار کرد: از ابتدای سال جاری تا 13 آبان 1405، در مجموع 727 محموله کیوی به وزن 16 هزار و 426 تن از استان صادر شده است.
وی افزود: در بخش مرکبات نیز یک‌هزار و 676 محموله به وزن 34 هزار و 962 تن از گمرکات استان به خارج از کشور ارسال شده است.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی مازندران با بیان اینکه مجموع صادرات این دو محصول به 51 هزار و 388 تن رسیده است، این میزان را نشان‌دهنده ظرفیت تولید و توان صادراتی باغداران استان دانست و گفت: افزایش کیفیت محصولات، بسته‌بندی استاندارد، بازاریابی بین‌المللی و حمایت از کشاورزان از برنامه‌های محوری این سازمان برای رونق صادرات کیوی و مرکبات است.
تیموری یانسری با تأکید بر نقش صادرات محصولات کشاورزی در تقویت اقتصاد مقاومتی عنوان کرد: توسعه صادرات این محصولات علاوه بر ارزآوری، به ایجاد اشتغال پایدار در روستاها، احیای روستازیستی و تقویت مشاغل روستایی کمک می‌کند.
وی خاطرنشان کرد: سازمان جهاد کشاورزی با تمام توان از کشاورزان، زنجیره تولید و صادرکنندگان حمایت خواهد کرد تا زمینه رشد و شکوفایی اقتصاد روستایی فراهم شود.
بر اساس اطلاعات اعلام‌شده، کشورهای حوزه اوراسیا، ازبکستان، ترکمنستان، تاجیکستان و کشورهای حاشیه خلیج فارس از مهم‌ترین بازارهای هدف محصولات باغی مازندران به شمار می‌روند؛ بازارهایی که در صورت برنامه‌ریزی مناسب، می‌توانند زمینه حضور مستمرتر محصولات استان در تجارت منطقه‌ای را فراهم کنند.
این ارقام نشان می‌دهد مازندران تنها یک تولیدکننده بزرگ برای بازار داخلی نیست و امکان نقش‌آفرینی جدی‌تری در صادرات محصولات کشاورزی را نیز دارد؛ با این حال، افزایش تناژ صادرات به‌تنهایی برای ارزیابی موفقیت این بخش کافی نیست. باید دید این رونق تا چه اندازه به افزایش درآمد باغدار، توسعه اشتغال و تقویت بنیه اقتصادی مناطق تولیدکننده منجر شده است.
از باغ تا بازار جهانی؛ حلقه‌های مفقوده صادرات
تولید محصول باکیفیت، نخستین شرط حضور در بازارهای صادراتی است؛ اما برای تثبیت جایگاه یک محصول در بازار خارجی، کیفیت باید در تمام مراحل پس از برداشت نیز حفظ شود.
کیوی پس از برداشت باید در شرایط مناسبی جمع‌آوری، درجه‌بندی و نگهداری شود. کوچک‌ترین بی‌توجهی در زمان برداشت، جابه‌جایی یا انبارداری می‌تواند کیفیت محصول را کاهش دهد و حتی زمینه بازگشت محموله یا از دست رفتن مشتری خارجی را فراهم کند.
از این منظر، توسعه سردخانه‌های استاندارد، نوسازی تجهیزات سورتینگ، استفاده از بسته‌بندی‌های صادراتی و رعایت الزامات بهداشتی و قرنطینه‌ای، دیگر یک انتخاب جانبی نیست؛ بلکه ضرورتی برای حفظ بازارهای صادراتی محسوب می‌شود.
بازارهای خارجی تنها به دنبال خرید محصول نیستند؛ کیفیت یکنواخت، عرضه منظم، بسته‌بندی مناسب و اطمینان از استمرار تأمین نیز برای خریداران اهمیت دارد. بنابراین، اگر قرار است کیوی و مرکبات مازندران از محصولات صادراتی به برندهای معتبر منطقه‌ای تبدیل شوند، نگاه به صادرات باید از فروش مقطعی محموله‌ها فراتر برود.
ایجاد تشکل‌های تخصصی صادراتی، تقویت ارتباط مستقیم باغداران با خریداران خارجی، حضور هدفمند در نمایشگاه‌های بین‌المللی و معرفی هویت تجاری محصولات مازندران می‌تواند مسیر دسترسی به بازارهای جدید را هموار کند.
در این میان، حمل‌ونقل استاندارد و کاهش هزینه‌های لجستیکی نیز اهمیت زیادی دارد؛ چراکه حتی محصول باکیفیت، اگر با هزینه بالا یا تأخیر به مقصد برسد، ممکن است قدرت رقابت خود را در برابر محصولات کشورهای دیگر از دست بدهد.
رونق صادرات؛ باغدار چقدر از ارزش افزوده سهم می‌برد؟
افزایش صادرات زمانی برای تولیدکننده معنا پیدا می‌کند که آثار آن در درآمد و وضعیت معیشتی او نیز دیده شود. باغدار برای رسیدن به محصول نهایی، هزینه‌های متعددی را متحمل می‌شود؛ از خرید کود و سم و سایر نهاده‌های کشاورزی تا دستمزد کارگران، هرس، آبیاری، نگهداری باغ و برداشت محصول.
نوسانات قیمت نهاده‌ها، هزینه‌های حمل‌ونقل و محدودیت‌های مالی نیز فشار مضاعفی بر تولیدکنندگان وارد می‌کند. در چنین شرایطی، اگر افزایش صادرات صرفاً به رشد تعداد محموله‌های ارسالی منجر شود، اما قیمت خرید محصول در مبدأ و درآمد خالص باغدار تغییر محسوسی نداشته باشد، نمی‌توان از توزیع متوازن منافع این رونق سخن گفت.
یکی از موضوعات مهم در این زمینه، شفافیت در زنجیره خریدوفروش محصولات باغی است. فاصله میان قیمت خرید محصول از باغدار و قیمت نهایی آن در بازارهای صادراتی، ضرورت بررسی دقیق سهم هر حلقه از ارزش افزوده را برجسته می‌کند.
توسعه بازارهای صادراتی باید به‌گونه‌ای دنبال شود که تولیدکننده نیز از ارزش اقتصادی ایجادشده در مراحل درجه‌بندی، بسته‌بندی، نگهداری و فروش خارجی سهم مناسبی داشته باشد. تقویت تعاونی‌های باغداران، ایجاد سازوکارهای خرید شفاف و توسعه ارتباط مستقیم میان تولیدکننده و صادرکننده می‌تواند بخشی از این فاصله را کاهش دهد.
در حقیقت، موفقیت صادرات تنها با شمارش کامیون‌ها و تناژ محموله‌ها سنجیده نمی‌شود؛ بلکه باید دید چه میزان از ارزش اقتصادی محصول به سفره همان کشاورزی بازمی‌گردد که از ابتدای سال برای به ثمر رسیدن آن تلاش کرده است.
بیماری‌های باغی و تغییر اقلیم؛ تهدیدهای پنهان تولید
در کنار مسائل اقتصادی، باغات کیوی مازندران با چالش‌های فنی نیز روبه‌رو هستند؛ بیماری‌های مرتبط با ریشه و طوقه، ضعف زهکشی برخی زمین‌ها، مدیریت نامناسب آب و خاک و ضرورت اصلاح و جوان‌سازی باغات قدیمی از جمله موضوعاتی است که می‌تواند بر میزان و کیفیت تولید اثر بگذارد.
از سوی دیگر، تغییرات اقلیمی و نوسانات شرایط آب‌وهوایی، ضرورت حرکت به سمت باغداری علمی و افزایش تاب‌آوری تولید را دوچندان کرده است.
در چنین شرایطی، آموزش‌های تخصصی و ترویج روش‌های علمی باغداری باید جایگاه پررنگ‌تری در برنامه‌های حمایتی داشته باشد. استفاده از توصیه‌های کارشناسی در زمینه تغذیه گیاه، هرس اصولی، گرده‌افشانی، مدیریت آفات و بیماری‌ها و تعیین زمان مناسب برداشت، می‌تواند عملکرد و کیفیت باغات را بهبود ببخشد.
ارتباط مستمر میان مراکز تحقیقاتی، دانشگاه‌ها، کارشناسان کشاورزی و باغداران نیز باید تقویت شود تا یافته‌های علمی از فضای پژوهشی خارج شده و در عمل به افزایش بهره‌وری باغات منجر شود.
مرکبات و کیوی؛ ضرورت عبور از خام‌فروشی
مازندران در کنار کیوی، یکی از قطب‌های اصلی تولید مرکبات کشور نیز محسوب می‌شود. این تنوع محصول، مزیتی مهم برای شکل‌گیری یک نظام منسجم تجارت محصولات کشاورزی است؛ به‌ویژه آنکه بازارهای هدف و ظرفیت صادراتی این محصولات می‌توانند مکمل یکدیگر باشند.
با این حال، تمام محصولات باغی امکان عرضه در بازار صادراتی به شکل میوه تازه را ندارند. بخشی از محصولات به دلایل ظاهری، اندازه یا ویژگی‌های کیفی، از چرخه صادرات تازه‌خوری خارج می‌شوند؛ اما این به معنای پایان ارزش اقتصادی آن‌ها نیست.
توسعه صنایع تبدیلی و فرآوری، تولید کنسانتره، استفاده از ضایعات باغی و ایجاد واحدهای تکمیلی می‌تواند از هدررفت محصولات جلوگیری کند و ارزش افزوده بیشتری برای استان به همراه داشته باشد.
در واقع، اگر نگاه اقتصادی به باغداری تنها به فروش میوه تازه محدود بماند، بخشی از ظرفیت تولید استان بدون استفاده خواهد ماند. توسعه صنایع فرآوری می‌تواند بازار تازه‌ای برای محصولات درجه دو و سه ایجاد کند و در کنار صادرات، زمینه اشتغال پایدار و فعالیت اقتصادی در طول سال را فراهم آورد.
از سوی دیگر، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های نگهداری، بسته‌بندی و حمل‌ونقل استاندارد، به افزایش قدرت رقابت محصولات مازندران در بازارهای منطقه‌ای کمک خواهد کرد.
مازندران؛ از قطب تولید تا برند صادراتی
کیوی امروز یکی از نمادهای توان تولیدی و اقتصادی مازندران است؛ محصولی که از باغ‌های این استان به بازارهای داخلی و خارجی راه پیدا کرده و ظرفیت قابل توجهی برای ارزآوری و اشتغال‌آفرینی ایجاد کرده است. صادرات بیش از 51 هزار تن کیوی و مرکبات در سال جاری نیز نشان می‌دهد که باغداری مازندران از توان عبور از بازارهای سنتی و حضور مؤثرتر در تجارت منطقه‌ای برخوردار است.
با این حال، آینده این صنعت تنها با افزایش سطح زیر کشت یا تعداد محموله‌های صادراتی تضمین نمی‌شود. آنچه می‌تواند جایگاه مازندران را در بازارهای خارجی تثبیت کند، تکمیل زنجیره ارزش، ارتقای کیفیت، توسعه صنایع تبدیلی، تقویت برند صادراتی و حمایت مؤثر از باغداران است.
مازندران امروز در تولید کیوی و مرکبات مزیت قابل توجهی دارد؛ مزیتی که اگر با مدیریت علمی، سرمایه‌گذاری هدفمند و سیاست‌گذاری پایدار همراه شود، می‌تواند باغداری را از یک فعالیت صرفاً تولیدی و معیشتی به یکی از پایه‌های قدرتمند اقتصاد صادرات‌محور استان تبدیل کند.
مسئله اصلی دیگر فقط این نیست که چه میزان کیوی و مرکبات از باغ‌های مازندران برداشت و به کشورهای دیگر صادر می‌شود؛ پرسش مهم‌تر این است که چگونه می‌توان از هر کیلو محصول تولیدشده، ارزش اقتصادی بیشتری برای باغدار، اقتصاد روستا و استان و در نهایت اقتصاد ملی ایجاد کرد.
سمیه فقیه
