خطبه این هفته نمازجمعه بندرعباس به بررسی عقبماندگی اقتصاد دریاپایه ولزوم تغییررویکرد توسعه‌ای کشور تاکیدداشت.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، سخنان آیت‌الله محمد عبادی‌زاده، نماینده ولی‌فقیه در هرمزگان و امام جمعه بندرعباس، در خطبه‌های نماز جمعه این هفته را می‌توان از دو منظر مهم مورد بررسی قرار داد؛ نخست، تبیین الزامات قدرت و بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران در برابر تهدیدهای خارجی و دوم، ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت‌های اقتصادی و راهبردی سواحل جنوب کشور با تأکید بر اقتصاد دریاپایه و توسعه مکران.
این دو محور اگرچه در ظاهر در حوزه‌های متفاوتی قرار می‌گیرند، اما در یک نقطه به یکدیگر می‌رسند: ضرورت تبدیل ظرفیت‌های راهبردی کشور به قدرت واقعی؛ قدرتی که در یک بخش از مسیر توان دفاعی و امنیتی و در بخش دیگر از طریق تولید ثروت، توسعه زیرساخت‌ها و افزایش توان اقتصادی شکل می‌گیرد.
معماری جدید بازدارندگی؛ دشمن باید هزینه تجاوز را محاسبه کند
امام جمعه بندرعباس در بخش نخست سخنان خود، با اشاره به ضرورت بازخوانی رهنمودهای رهبر شهید انقلاب، سه مؤلفه تقویت توان دفاعی، افزایش هزینه هرگونه تجاوز برای دشمن و ایجاد امنیت شبکه‌ای در منطقه را از ارکان اصلی معماری جدید بازدارندگی جمهوری اسلامی ایران دانست.
این رویکرد نشان‌دهنده اهمیت عبور از نگاه صرفاً واکنشی به امنیت و حرکت به سمت ایجاد شرایطی است که اساساً انگیزه و محاسبات دشمن برای اقدام نظامی علیه کشور را تغییر دهد.
در چنین الگویی، برخورداری از قدرت دفاعی تنها برای پاسخ‌گویی به حمله احتمالی نیست، بلکه باید به سطحی از آمادگی و توانمندی برسد که طرف مقابل پیش از هرگونه اقدام، پیامدهای سنگین آن را در محاسبات خود لحاظ کند.
عبادی‌زاده همچنین با اشاره به اینکه پاسخ ایران صرفاً به نقطه‌ای که حمله از آن صورت گرفته محدود نخواهد بود و منشأ تهدید نیز مورد توجه قرار می‌گیرد، بر ضرورت شناخت ابعاد مختلف تهدیدهای امنیتی تأکید کرد.
در این میان، اشاره او به امنیت شبکه‌ای منطقه نیز قابل توجه است؛ چراکه امنیت ایران با تحولات پیرامونی و معادلات راهبردی منطقه ارتباط مستقیم دارد و نمی‌توان آن را صرفاً در محدوده جغرافیایی کشور تحلیل کرد.
قدرت موشکی؛ پشتوانه استقلال و قدرت چانه‌زنی ایران
گرامیداشت سالگرد شهادت شهید حسن تهرانی‌مقدم و قدردانی از مجاهدت‌های نیروهای هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بخش دیگری از خطبه‌های این هفته را به خود اختصاص داد.
عبادی‌زاده توان موشکی ایران را یکی از مؤلفه‌های مهم اقتدار ملی دانست و تأکید کرد که کشور با اتکا به ظرفیت‌های داخلی توانسته است بخشی از نابرابری قدرت در عرصه هوایی را جبران کند و استقلال نظامی را به استقلال فناورانه پیوند بزند.
اهمیت این موضوع در آن است که قدرت دفاعی در جهان امروز تنها به تجهیزات و امکانات نظامی محدود نمی‌شود؛ بلکه توان طراحی، تولید و توسعه فناوری‌های پیشرفته نیز از مؤلفه‌های تعیین‌کننده قدرت کشورها به شمار می‌رود.
از همین منظر، توان موشکی علاوه بر نقش دفاعی، در افزایش قدرت چانه‌زنی سیاسی و امنیتی کشور نیز تأثیرگذار است.
امام جمعه بندرعباس در همین چارچوب، با انتقاد از دیدگاه‌هایی که مذاکره را جایگزین قدرت دفاعی می‌دانند، تأکید کرد که گفت‌وگو زمانی می‌تواند به نتیجه مطلوب برسد که طرف مقابل نیز به منطق مذاکره پایبند باشد؛ در غیر این صورت، برخورداری از قدرت و بازدارندگی یک ضرورت اساسی است.
اقتصاد دریاپایه؛ سیاستی که نباید در مرحله مصوبه باقی بماند
اما مهم‌ترین بخش خطبه از منظر مسائل توسعه‌ای هرمزگان، انتقاد صریح امام جمعه بندرعباس از روند اجرای سیاست‌های کلی اقتصاد دریاپایه بود؛ سیاست‌هایی که با هدف بهره‌گیری از ظرفیت دریاها و تبدیل آن‌ها به یکی از پیشران‌های اصلی اقتصاد کشور ابلاغ شده‌اند.
عبادی‌زاده با اشاره به گذشت حدود چهار تا پنج سال از ابلاغ این سیاست‌ها، معتقد است بخش مهمی از برنامه‌های پیش‌بینی‌شده همچنان به مرحله اجرا نرسیده است. او همچنین یادآور شد که اگرچه بخشی از این سیاست‌ها در دولت شهید رئیسی به تصویب هیئت وزیران رسید، اما اقدامات انجام‌شده برای تحقق کامل آن‌ها کافی نبوده است.
این انتقاد از آن جهت اهمیت دارد که اقتصاد دریاپایه صرفاً یک برنامه بخشی برای توسعه بنادر یا افزایش مبادلات تجاری نیست؛ بلکه می‌تواند ساختار اقتصادی مناطق ساحلی و حتی الگوی ارتباط اقتصادی ایران با جهان را متحول کند.
ایران با برخورداری از سواحل گسترده در شمال و جنوب، دسترسی به آب‌های آزاد، جزایر متعدد و موقعیت جغرافیایی ویژه در مسیرهای مهم تجارت بین‌المللی، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه فعالیت‌های دریامحور دارد.
با این حال، برخورداری از این موقعیت به‌تنهایی به معنای تحقق مزیت اقتصادی نیست. تبدیل ظرفیت‌های دریایی به ثروت و اشتغال، به مجموعه‌ای از زیرساخت‌ها و برنامه‌های هماهنگ نیاز دارد؛ از توسعه بنادر و حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای گرفته تا صنایع فرآوری، شیلات، گردشگری دریایی، کشتی‌سازی، خدمات بندری و تجارت بین‌المللی.
به بیان دیگر، بندر زمانی به پیشران اقتصادی تبدیل می‌شود که فعالیت‌های صنعتی، تجاری و خدماتی در پس‌کرانه آن نیز شکل بگیرد و ارزش افزوده حاصل از تجارت و حمل‌ونقل در اقتصاد منطقه باقی بماند.
از این منظر، مطالبه عبادی‌زاده درباره ضرورت تسریع در اجرای سیاست‌های دریاپایه، فراتر از یک تذکر استانی است و به مسئله‌ای ملی در حوزه بهره‌وری از ظرفیت‌های جغرافیایی کشور بازمی‌گردد.
مکران؛ منطقه‌ای با ظرفیت راهبردی و بدون نقشه راه روشن
در ادامه این خطبه، انتقاد از تأخیر در تدوین طرح جامع توسعه سواحل مکران به یکی از صریح‌ترین مطالبات امام جمعه بندرعباس تبدیل شد.
عبادی‌زاده با اشاره به نشست مشترک نمایندگان ولی‌فقیه در استان‌های هرمزگان، کرمان و سیستان و بلوچستان درباره مسائل و ظرفیت‌های منطقه مکران، اعلام کرد که با وجود پیگیری‌های صورت‌گرفته، هنوز پاسخ روشنی درباره تکمیل و ارائه طرح جامع این منطقه دریافت نشده است.
اهمیت این موضوع زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم مکران تنها یک محدوده جغرافیایی در جنوب شرق کشور نیست، بلکه از ظرفیت تبدیل شدن به یکی از کانون‌های مهم تجارت، ترانزیت، صنایع دریایی، انرژی و ارتباط اقتصادی ایران با آب‌های آزاد برخوردار است.
چنین ظرفیتی بدون برنامه‌ریزی یکپارچه و تعیین دقیق کارکردهای اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی مناطق ساحلی قابل تحقق نیست.
در یک طرح جامع توسعه مکران باید مشخص شود که سهم هر منطقه از تجارت، حمل‌ونقل، گردشگری، کشاورزی، شیلات و فعالیت‌های صنعتی چه میزان است؛ کدام مناطق ظرفیت استقرار صنایع را دارند و کدام پهنه‌ها باید برای حفاظت از محیط‌زیست و منابع طبیعی حفظ شوند.
همچنین تعیین نیازهای جمعیتی، زیرساخت‌های آب و انرژی، شبکه حمل‌ونقل، خدمات شهری و نحوه مشارکت مردم بومی باید در چنین برنامه‌ای مورد توجه قرار گیرد.
نبود نقشه راه روشن می‌تواند به اجرای پروژه‌های پراکنده، موازی‌کاری دستگاه‌ها و هدررفت منابع منجر شود؛ در حالی که توسعه مکران به تصمیم‌گیری هماهنگ و بلندمدت نیاز دارد.
مکران باید از ظرفیت جغرافیایی به قدرت اقتصادی تبدیل شود
یکی از نکات قابل توجه در سخنان عبادی‌زاده، طرح موضوع تبدیل مکران به پایتخت اقتصادی کشور بود او با اشاره به گفت‌وگوی خود با رئیس‌جمهوری در جریان سفر به هرمزگان، تأکید کرد که صرف‌نظر از موضوع انتقال پایتخت سیاسی، مکران باید به جایگاه پایتخت اقتصادی ایران دست پیدا کند.
این اظهارنظر در واقع بیانگر یک مطالبه راهبردی برای تغییر نگاه به سواحل جنوب است؛ نگاهی که در آن دریا صرفاً یک مسیر ارتباطی یا مرز طبیعی محسوب نمی‌شود، بلکه به‌عنوان محور تولید، تجارت و توسعه اقتصادی مورد توجه قرار می‌گیرد.
البته تحقق چنین هدفی به سرمایه‌گذاری گسترده و برنامه‌ریزی عملیاتی نیاز دارد. توسعه زیرساخت‌های بندری، اتصال سواحل به شبکه ریلی و جاده‌ای، تأمین پایدار آب و انرژی، ایجاد صنایع ارزش‌آفرین و فراهم کردن بستر حضور سرمایه‌گذاران از مهم‌ترین الزامات این مسیر است.
در کنار این موارد، نباید سهم مردم بومی از منافع توسعه نادیده گرفته شود. توسعه مکران زمانی می‌تواند پایدار و موفق باشد که به ایجاد فرصت‌های شغلی برای جوانان منطقه، رونق کسب‌وکارهای محلی و ارتقای کیفیت زندگی جوامع ساحلی منجر شود.
همچنین حفاظت از زیست‌بوم‌های دریایی، منابع آبزی و سواحل باید در کنار توسعه صنعتی و تجاری قرار گیرد؛ زیرا تخریب منابع طبیعی می‌تواند در بلندمدت بنیان‌های اقتصادی همین مناطق را تضعیف کند.
توسعه نباید قربانی شرایط جنگی شود
یکی دیگر از نکات مهم خطبه، تأکید امام جمعه بندرعباس بر ضرورت تداوم برنامه‌های راهبردی کشور در شرایط جنگی بود.
عبادی‌زاده معتقد است مدیریت شرایط امنیتی و جنگی کشور ضروری است، اما این شرایط نباید به توقف پیگیری سیاست‌های کلان و برنامه‌های توسعه‌ای منجر شود.
این موضوع از منظر اقتصادی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ چراکه توسعه زیرساخت‌ها، جذب سرمایه‌گذاری و اجرای پروژه‌های بزرگ، فرایندی زمان‌بر است و توقف یا تأخیر در آن‌ها می‌تواند هزینه‌های بیشتری را در آینده به کشور تحمیل کند.
در شرایطی که اقتصاد ایران با محدودیت‌های خارجی و فشارهای اقتصادی مواجه است، فعال‌سازی ظرفیت‌های داخلی، توسعه صادرات غیرنفتی، افزایش سهم حمل‌ونقل دریایی و تقویت تجارت منطقه‌ای می‌تواند به افزایش تاب‌آوری اقتصادی کمک کند.
از این رو، اقتصاد دریاپایه را می‌توان علاوه بر یک راهبرد توسعه‌ای، بخشی از ظرفیت کشور برای کاهش آسیب‌پذیری اقتصادی در برابر فشارهای خارجی دانست.
هرمزگان در انتظار تبدیل ظرفیت‌ها به دستاوردهای ملموس
مجموع محورهای مطرح‌شده در خطبه‌های نماز جمعه بندرعباس نشان می‌دهد که مسئله قدرت و توسعه، دو موضوع جدا از یکدیگر نیستند. همان‌گونه که قدرت دفاعی به فناوری، برنامه‌ریزی و آمادگی مستمر نیاز دارد، قدرت اقتصادی نیز بدون زیرساخت، سرمایه‌گذاری، مدیریت هماهنگ و استفاده از ظرفیت‌های داخلی شکل نمی‌گیرد.
برای هرمزگان، این مسئله اهمیت مضاعفی دارد. استانی که از موقعیت راهبردی در تنگه هرمز، بنادر مهم تجاری، جزایر متعدد و ظرفیت‌های گسترده شیلاتی و گردشگری برخوردار است، باید بتواند سهم بیشتری از اقتصاد دریامحور کشور را به خود اختصاص دهد.
اما تحقق این هدف مستلزم عبور از نگاه پروژه‌ای و حرکت به سمت برنامه‌ریزی جامع است؛ برنامه‌ای که در آن مشخص باشد هر دستگاه چه مسئولیتی دارد، چه منابعی باید اختصاص یابد، پروژه‌ها در چه زمانی به نتیجه می‌رسند و مردم منطقه چه سهمی از منافع توسعه خواهند داشت.
در نهایت، مهم‌ترین پیام توسعه‌ای خطبه آیت‌الله عبادی‌زاده را می‌توان در یک مطالبه خلاصه کرد: سیاست‌های اقتصاد دریاپایه نباید در سطح اسناد و مصوبات باقی بمانند و سواحل مکران نیز نباید همچنان در انتظار نقشه راهی جامع برای آینده خود باشند.
اکنون پرسش اصلی این است که دولت و دستگاه‌های مسئول چه زمانی از مرحله برنامه‌ریزی و وعده عبور می‌کنند و ظرفیت‌های گسترده دریایی ایران را به تولید، اشتغال و رفاه عمومی تبدیل خواهند کرد؟
