ضوابط فعلی برای پهنه‌های فرونشست غرب تهران پاسخگو نیست و تراکم ساخت باید محدود شود.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، یوسف نصیری، دانش‌آموخته دکتری معماری و شهرسازی در بهارستان، درباره وضعیت پهنه‌های فرونشست در غرب استان تهران اظهار کرد: اگر قرار است پهنه‌های خطر فرونشست در نقشه‌های طرح تفصیلی شهرداری اعمال شود، عملاً شهر به همراه حریم آن در این پهنه قرار می‌گیرد؛ یعنی ممنوعیت صدور پروانه مسکونی در تمام این مناطق به تعطیلی کامل ساخت‌وساز می‌انجامد که مقدور نیست.
وی ادامه داد: راه‌حل مهار این بحران، توقف ساخت‌وساز نیست؛ البته باید از بارگذاری شدید جلوگیری شود و تراکم‌های بسیار بالا صادر نشود، اما توقف صدوردهصد درصدی ساختمان‌ها ممکن نیست.
این کارشناس معماری و شهرسازی تصریح کرد: برای رفع این بحران عوامل و موضوعات دیگری وجود دارد که باید از طریق آن‌ها اقدام و پیگیری شود، نه توقف کامل ساخت‌وسازها را راهکار مناسبی نیست.
خطر نشست نامتقارن و از هم‌گسیختگی ساختمان‌ها
نصیری در تبیین خطرات نشست نامتقارن ساختمان تصریح کرد: این نوع نشست برای ساختمان‌ها بسیار خطرناک است؛ نخستین علائم آن با ترک‌های روی دیوار و گیرکردن درها، پنجره‌ها و بازشوها آغاز می‌شود.
وی افزود: در مراحل بعدی، نشست نامتقارن ساختمان را دچار از هم‌گسیختگی ستون‌ها، تیرها و فونداسیون می‌کند و وقتی به این مرحله برسد، بنا در آستانه ریزش قرار می‌گیرد.
این کارشناس بیان کرد: نخستین گام مقابله با این بحران، پیشگیری است؛ یعنی وقتی شهری در پهنه فرونشست قرار گرفته است، ضوابط پیشگیرانه باید به‌گونه‌ای تدوین شود که فونداسیون‌ها، ستون‌ها و سازه‌ها در برابر فشارها و نشست‌های نامتقارن مقاوم و پایدار باشند.
وی در ادامه گفت: اگر ساختمانی دچار این مشکل شود، راه‌حل‌های فنی در حوزه عمران برای بهسازی وضعیت موجود وجود دارد؛ از جمله تزریق دوجابه‌جایی تحت فشار و اجرای اصول مقاوم‌سازی که روش‌های تخصصی خود را دارد. با این حال ضوابط و مقررات ملی ساختمان صرفاً برای شرایط پایدار تدوین شده و برای پهنه‌های در معرض فرونشست پاسخگو نیست.
خطر انفجار خطوط گاز و فاضلاب شهری در اثر فرونشست
این کارشناس معماری و شهرسازی درباره تأثیر فرونشست بر زیرساخت‌های شهری اظهار کرد: فرونشست برای خطوط انتقال نیرو، تأسیسات و فاضلاب شهری نیز تهدید محسوب می‌شود؛ به‌ویژه لوله‌های گاز شهری که در معرض وقوع انفجار قرار می‌گیرند و خطرناک‌اند.
وی توضیح داد: فرونشست این تأسیسات را تحت فشار قرار می‌دهد و در نهایت به گسیختگی لوله‌ها و اتصالات می‌انجامد؛ خطری جدی در حوزه مدیریت شهری.
نصیری تصریح کرد: برای شرایط یادشده مقرراتی تدوین نشده است؛ بنابراین پیشگیری از این معضل‌ها نیازمند بازنگری در ضوابط و مقررات احداث، تأسیس، جانمایی یا انتقال خطوط انتقال نیرو است.
وی ادامه داد: در غیر این صورت، فرونشست زمین این حوزه را نیز تهدید می‌کند و همان اتفاقاتی رخ می‌دهد که در برخی نقاط کشور مشاهده می‌شود؛ فرورفتن سطح خیابان و تبدیل آن به گودال، ترکیدن لوله فاضلاب یا انفجار خط گاز. متأسفانه چندی پیش شاهد وقوع رخدادهایی از این دست در تهران بودیم.
انبوه‌سازی در دشت شهریار؛ تشدید برداشت آب زیرزمینی
این کارشناس درباره تأثیر طرح‌های انبوه‌سازی و ایجاد مراکز جذب جمعیت در دشت شهریار اظهار کرد: این طرح‌ها از چند جهت بر فرونشست اثر می‌گذارد؛ نخست آنکه وجود شهرک‌ها و ساختمان‌ها بار وزنی وارد بر بستر زمین را افزایش می‌دهد.
وی افزود: دوم آنکه تأمین آب شرب جمعیت ساکن در این مناطق فشار بیشتری بر منابع آب زیرزمینی وارد می‌کند؛ در حالی که تخلیه آب‌های زیرزمینی از عوامل اصلی فرونشست است. هرچه از این منابع بیشتر استخراج شود، خلأ زیرزمینی بیشتر و فرونشست شدیدتر می‌شود.
نصیری عنوان کرد: عامل اصلی شناسایی‌شده فرونشست، برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی است؛ حفر چاه‌های غیرمجاز برای آبیاری باغ‌ها و باغچه‌های احداث‌شده در دشت شهریار، برداشتی بی‌برنامه و فراتر از ظرفیت منابع زیرزمینی بوده و این خلأ و تشدید فرونشست را در پی داشته است.
وی ادامه داد: وقتی جمعیت در منطقه بارگذاری می‌شود و مجتمع‌های مسکونی و شهرک‌ها احداث می‌شوند، افزون بر فشار وزنی ساختمان‌ها، برداشت مجدد از آب‌های زیرزمینی نیز فرونشست را تشدید می‌کند و طبیعتاً خطر مناطق بیشتری را تهدید خواهد کرد.
ضوابط نظام مهندسی هنوز به مرحله اجرا نرسیده است
نصیری درباره به‌روزرسانی ضوابط نظام مهندسی برای مناطق در معرض فرونشست اظهار کرد: متأسفانه نظام مهندسی کشور بر پایه مقررات و آیین‌نامه‌هایی عمل می‌کند که پیش‌تر تصویب شده و هنوز تغییری در آن ایجاد نشده است؛ بنابراین همچنان بر اساس ضوابط مربوط به شرایط عادی منطقه پیش می‌رویم.
وی افزود: تدوین مطالعات و گزارش‌های تخصصی آغاز شده، اما این مجموعه تاکنون به قالب قانون و دستورالعمل مصوب و ابلاغ‌شده‌ای که مورد اجرا قرار گیرد نرسیده است و هنوز به شکل آیین‌نامه اجرایی درنیامده است.
این کارشناس درباره تمهیدات مهندسی مقابله با فرونشست نیز بیان کرد: تقویت سازه‌ها و مقاوم‌سازی پی‌ها از جمله اقدامات پیشگیرانه است که در کشورهای دیگر تجربه شده است؛ باید از تجربیات کشورهای دیگر و حتی مناطق دیگر کشور در طراحی، پی‌ریزی و اجرای سازه‌ها در مناطق تهدیدشده استفاده شود تا ساختمان‌ها به روش پیشگیرانه و با رعایت ملاحظات فرونشست احداث شوند.
وی در ادامه درباره اقدامات مدیریتی گفت: مدیریت شهری تغییر کاربری را محدود کرده تا بارگذاری جمعیت کاهش یابد؛ همچنین در طرح‌های جامع سخت‌گیری‌هایی برای محدودسازی گسترش شهرها انجام شده تا اراضی بیشتری زیر بار سکونت نرود. این محدودیت‌ها با توجه به کمبود منابع آب و دشواری تأمین انرژی و برق اعمال شده و در مهار بحران مؤثر است؛ البته همین محدودیت‌ها در حوزه فرونشست زمین نیز باید تشدید شود تا گسترش بی‌رویه کاربری‌ها و افزایش تراکم‌ها سبب بحرانی‌تر شدن وضعیت نشود.
توصیه به تعطیلی چاه‌های آب درون‌شهری؛ «زیر پای خود را خالی می‌کنیم»
این کارشناس معماری و شهرسازی بهترین راهکار پیشگیری از تسریع و تشدید بحران فرونشست را جلوگیری از استخراج بیشتر آب‌های زیرزمینی دانست و اظهار کرد: خشکسالی نیز در این زمینه تأثیرگذار است و بارگذاری جمعیت بیشتر وضعیت را وخیم‌تر می‌کند؛ از این رو این عوامل باید محدود شود.
وی یکی دیگر از راهکارهای مؤثر را تعطیلی چاه‌های آب موجود در شهرک‌های داخل شهرها دانست و توضیح داد: چاه‌هایی که برای تأمین آب فضای سبز یا آب شرب مسکونی از آن‌ها استفاده می‌شود، باید از چرخه استخراج خارج شوند؛ به‌گونه‌ای که استخراج آب از مناطق پرخطر مانند حوزه نسیم‌شهر، شهریار، گلستان و رباط‌کریم متوقف و به مناطقی با خطر و تهدید کمتر منتقل شود.
نصیری تصریح کرد: آب باید از مناطق کم‌خطر استحصال و به شهرها منتقل شود؛ وگرنه با ادامه استخراج آب‌های زیرزمینی از زیر شهر برای فضای سبز و آب شرب، عملاً زیر پای خود را با دست خود خالی می‌کنیم.
وی در پایان خاطرنشان کرد: سازمان نقشه‌برداری نیز در ابلاغیه‌ای به شهرداری‌ها و دستگاه‌های اجرایی، جلوگیری از استخراج بی‌رویه آب‌های زیرزمینی و خارج کردن چاه‌های آبی درون‌شهری از چرخه استخراج را از راه‌حل‌های مهم و مؤثر دانسته است؛ تأمین آب شرب و مصرفی شهر باید از محلات و مناطقی که این خطر در آن‌ها وجود ندارد صورت گیرد و به داخل شهر منتقل شود.
