دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: دانشگاه، پژوهشگاه و پارک‌های علم و فناوری باید در یک شبکه همگرا فعالیت کنند
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، حجت‌الاسلام عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در جلسه با خطیری، سرپرست معاونت مهندسی، پژوهش و فناوری وزارت نفت و جمعی از مدیران این وزارتخانه، با قدردانی از اقدامات انجام‌شده در حوزه پژوهش و فناوری صنعت نفت اظهار کرد: وزارت نفت از گذشته همواره به دنبال حل مسئله، تکمیل زنجیره تولید، هم‌افزایی در فرآیندهای تولید و استفاده از فناوری‌های نوین بوده است و برخورداری این صنعت از دانشگاه، مرکز مطالعات و پارک علم و فناوری نشان می‌دهد که این مجموعه همواره در مسیر تحول و پیشرفت قرار داشته است.
وی با اشاره به گزارشی که در این جلسه از اقدامات انجام‌شده ارائه شد، افزود: آنچه برای ارزیابی درستی یک سند و فرآیند تدوین آن اهمیت دارد، نقطه آغاز آن است. اگر سند از مسئله شروع کند و هدف خود را رسیدن به ارزش افزوده قرار دهد، نشان‌دهنده برخورداری از منطق صحیح است.
خوشبختانه در اقدامات انجام‌شده در وزارت نفت نیز این رویکرد مورد توجه قرار گرفته است.
حکمرانی، فرآیندی جامع از سیاست‌گذاری تا نظارت و ارزیابی است
خسروپناه در ادامه با تشریح مفهوم حکمرانی از منظر حکمت و فقه حکمرانی بیان کرد: مسئله اصلی در بسیاری از حوزه‌های اقتصادی کشور، برخورداری از منابع طبیعی و ظرفیت‌های فراوان نیست، بلکه چگونگی بهره‌برداری صحیح از این منابع و تکمیل زنجیره ارزش است. ما در حوزه‌های مختلف منابع و ظرفیت‌های ارزشمندی داریم، اما به دلیل ناقص بودن زنجیره تولید، نمی‌توانیم ارزش افزوده متناسب با این ظرفیت‌ها را ایجاد کنیم.
وی با اشاره به نمونه‌هایی از صنعت فولاد و ظرفیت معادن کشور گفت: در صنعت فولاد، از مرحله استخراج مواد اولیه تا تولید محصول نهایی و استفاده از آن در صنایع مختلف، مراحل متعددی وجود دارد. هرچه این زنجیره کامل‌تر شود، ارزش افزوده اقتصادی نیز افزایش می‌یابد.
در حوزه معادن و سنگ‌های ارزشمند نیز با وجود برخورداری کشور از ذخایر غنی، به دلیل تکمیل نشدن زنجیره فرآوری و تولید، نتوانسته‌ایم از ظرفیت‌های موجود به‌درستی بهره‌برداری کنیم.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه شکل‌گیری چنین زنجیره‌ای نیازمند حکمرانی صحیح است، افزود: حکمرانی یک فرآیند جامع برای حل مسئله است که از سیاست‌گذاری آغاز می‌شود و تنظیم‌گری، راهبری، اجرا، نظارت، ارزیابی و اثرسنجی را در بر می‌گیرد. بنابراین نباید حکمرانی را یکی از موضوعات فرعی یک سند تلقی کرد؛ بلکه حکمرانی چارچوب اصلی و مجموعه‌ای است که تمام این مراحل در آن تعریف می‌شود.
وی با تأکید بر ضرورت اولویت‌بندی مسائل در فرآیند حکمرانی ادامه داد: نخست باید مشخص شود که اولویت‌های اصلی صنعت نفت و گاز چیست و چه مسائلی باید در دستور کار قرار گیرد. برای هر یک از این اولویت‌ها نیز باید نظام پایش و اطلاعات دقیق وجود داشته باشد.
در واقع، نخستین رکن حکمرانی مسئله‌محور، حکمرانی داده است؛ زیرا بدون مطالعات میدانی، اطلاعات و داده‌های معتبر، امکان تصمیم‌گیری و سیاست‌گذاری دقیق وجود ندارد.
خسروپناه خاطرنشان کرد: پس از شناسایی مسئله و گردآوری داده‌ها، سیاست‌گذاری آغاز می‌شود و در ادامه باید تنظیم‌گری صورت گیرد. تنظیم‌گری نیز ابعاد مختلفی از جمله قانون‌گذاری، طراحی ساختارها و تقسیم مسئولیت‌ها را شامل می‌شود.
صرف تصویب یک سیاست در دولت یا تصویب یک قانون در مجلس به معنای حل مسئله نیست؛ بلکه باید مشخص باشد هر دستگاه چه مسئولیتی دارد و چگونه باید آن را اجرا کند. ضرورت تشکیل قرارگاه برای راهبری و نظارت بر اجرای سند
وی با اشاره به اهمیت مرحله راهبری در حکمرانی گفت: پس از سیاست‌گذاری و تنظیم‌گری، نوبت به راهبری و هدایتگری می‌رسد. برای موفقیت در این مرحله، باید یک قرارگاه مشخص وجود داشته باشد که اجرای سند و انطباق اقدامات دستگاه‌ها با اهداف و سیاست‌های مصوب را دنبال کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، هوشمندسازی را یکی از ظرفیت‌های مهم برای تقویت راهبری دانست و تصریح کرد: یکی از بهترین راهکارها برای راهبری مؤثر، استفاده از ظرفیت فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی است. می‌توان با بهره‌گیری از هوش مصنوعی، فرآیندهای مرتبط با صنعت نفت و گاز را پایش و مدیریت کرد.
در برخی از این کاربردها حتی به سخت‌افزارهای پیچیده نیز نیازی نیست و می‌توان از ظرفیت‌های محاسباتی موجود استفاده کرد.
خسروپناه افزود: البته در مراحل پیشرفته‌تر و برای محاسبات پیچیده‌تر، می‌توان از ظرفیت پردازنده‌های گرافیکی و حتی رایانش کوانتومی بهره گرفت. برای مثال، می‌توان با همکاری دانشگاه‌های توانمند کشور، از جمله دانشگاه صنعتی شریف، زمینه طراحی و ساخت رایانه‌های کوانتومی را برای انجام محاسبات دقیق‌تر در حوزه نفت و گاز فراهم کرد؛ هرچند در مراحل اولیه، بسیاری از نیازهای این صنعت با فناوری‌های در دسترس نیز قابل تأمین است.
وی با تأکید بر اینکه پس از راهبری، مرحله اجرا اهمیت پیدا می‌کند، گفت: در بخش اجرا، دانشگاه‌ها باید متناسب با نیازهای واقعی صنعت، در حوزه تربیت نیروی انسانی و آموزش بازنگری کنند. دانشگاهی که هر چهار یا پنج سال یک‌بار رشته‌ها، سرفصل‌ها و واحدهای درسی خود را متناسب با تحولات علمی و فناوری تغییر ندهد، دانشگاهی عقب‌مانده خواهد بود.
این ضرورت تنها مختص رشته‌های فنی و مهندسی نیست و در علوم انسانی نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
وی ادامه داد: پژوهشگاه‌ها نیز باید مأموریت‌های پژوهشی خود را بر اساس نیازهای واقعی و مسائل اولویت‌دار صنعت تعریف کنند. نمی‌توان انتظار داشت دانشگاه، پژوهشگاه، مرکز مطالعات و پارک علم و فناوری هرکدام به‌صورت مستقل فعالیت کنند و در نهایت زنجیره‌ای منسجم برای حل مسائل صنعت شکل بگیرد.
دانشگاه، پژوهشگاه و پارک‌های علم و فناوری باید در یک شبکه همگرا فعالیت کنند
خسروپناه با انتقاد از فعالیت‌های جزیره‌ای برخی مجموعه‌های علمی و فناورانه اظهار کرد: در بسیاری از موارد مشاهده می‌کنیم دانشگاه کار خودش را انجام می‌دهد، پژوهشگاه مسیر مستقلی را دنبال می‌کند، مرکز مطالعات فعالیت جداگانه‌ای دارد و پارک علم و فناوری نیز به‌صورت مستقل فعالیت می‌کند. در چنین شرایطی، ارتباط مؤثر میان این مجموعه‌ها شکل نمی‌گیرد.
وی با اشاره به تجربه بازدید از پارک‌های علم و فناوری دانشگاه‌های کشور گفت: برای نمونه، در دانشگاه تهران با وجود تعداد قابل توجه اعضای هیئت علمی، ممکن است کمتر از 10 درصد استادان با فعالیت‌های پارک علم و فناوری ارتباط مؤثر داشته باشند یا حتی از ظرفیت‌های آن اطلاع کافی نداشته باشند. در دانشگاه فردوسی مشهد نیز پارک‌های تخصصی و ظرفیت‌های فناورانه ارزشمندی وجود دارد که از جمله آنها می‌توان به فعالیت‌های مرتبط با رباتیک و تولید تجهیزات و دست‌های رباتیک اشاره کرد؛ اما مسئله این است که چه تعداد از استادان دانشکده‌های مرتبط با این ظرفیت‌ها در فعالیت‌های پارک مشارکت دارند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر ضرورت شکل‌گیری حکمرانی همگرا تصریح کرد: دانشگاه، پژوهشگاه، مرکز مطالعات و پارک علم و فناوری باید متناسب با مسائلی که در فرآیند حکمرانی شناسایی شده‌اند، در قالب یک شبکه منسجم فعالیت کنند. این مجموعه‌ها باید مأموریت‌های خود را در ارتباط با یکدیگر تعریف کنند تا ظرفیت‌های علمی و فناورانه کشور به‌صورت پراکنده و موازی به کار گرفته نشود.
وی افزود: در چنین الگویی، بخشی از فرآیند اجرا به تولید دانش و تربیت نیروی انسانی اختصاص دارد و بخش دیگر، مراحل عملیاتی زنجیره صنعت از اکتشاف و استخراج تا فرآوری، تبدیل و تولید محصولات نهایی را در بر می‌گیرد. در پایان نیز باید نظارت، ارزیابی و اثرسنجی انجام شود تا مشخص شود سیاست‌ها، قوانین و مصوبات تا چه اندازه اجرا شده و چه میزان موفقیت داشته‌اند.
خسروپناه خاطرنشان کرد: اگر پس از ارزیابی مشخص شود که اهداف موردنظر محقق نشده است، باید بررسی کنیم که آیا سیاست‌گذاری اولیه اشکال داشته، قانون به‌درستی تنظیم نشده یا در فرآیند اجرا و تقسیم مسئولیت‌ها مشکلی وجود داشته است. بنابراین ارزیابی و اثرسنجی باید به اصلاح مستمر سیاست‌ها و فرآیندها منجر شود.
سند ملی دانش‌بنیان صنعت نفت مکمل اسناد و ساختارهای موجود است
وی در پاسخ به این پرسش که با وجود اسناد، تشکیلات و ساختارهای موجود در وزارت نفت، تدوین سند ملی دانش‌بنیان صنعت نفت چه ضرورتی دارد، اظهار کرد: این سند قرار نیست جایگزین اقدامات و اسناد موجود شود، بلکه باید به‌عنوان یکی از ارکان حکمرانی صنعت نفت و گاز، ظرفیت‌های موجود را به یکدیگر متصل و تقویت کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه دانش‌بنیان شدن به معنای دانش‌بنیان شدن مسائل صنعت نفت است، گفت: هدف این است که دانش، فناوری و نوآوری در تمام مراحل زنجیره صنعت نفت و گاز نقش‌آفرین شوند و فرآیندهای سیاست‌گذاری، تنظیم‌گری، راهبری و اجرا بر پایه این ظرفیت‌ها شکل بگیرند.
خسروپناه افزود: در این مسیر، دو منبع اساسی اهمیت دارند؛ نخست سرمایه انسانی و دوم شرکت‌های فناور و دانش‌بنیان. این دو ظرفیت، نیروی محرکه حکمرانی دانش‌بنیان هستند و باید با اتکا به دانش، فناوری و نوآوری، زمینه ارزش‌آفرینی در زنجیره صنعت نفت و گاز را فراهم کنند.
وی با تأکید بر اینکه هدف نهایی صرفاً استخراج و فروش مواد خام نیست، تصریح کرد: اکنون نیز مواد خام استخراج و به فروش می‌رسند، اما مسئله این است که چگونه می‌توان با اتکا به دانش و فناوری، مراحل مختلف تولید را تکمیل کرد و از منابع موجود ارزش افزوده بیشتری به دست آورد. دانش‌بنیان شدن صنعت نفت یعنی استفاده از ظرفیت‌های علمی و فناورانه برای حل مسائل واقعی این صنعت و حرکت از خام‌فروشی به سمت تولید محصولات با ارزش افزوده بالاتر.
اکتشاف، حفاری و استخراج باید بر پایه فناوری‌های پیشرفته توسعه یابد
خسروپناه در تشریح محورهای اصلی دانش‌بنیان شدن صنعت نفت و گاز، اکتشاف را یکی از مسائل مهم این حوزه دانست و گفت: در مرحله اکتشاف نفت و گاز، به فناوری‌های پیشرفته لرزه‌نگاری و ژئوفیزیک نیاز داریم. باید مشخص شود کشور در این حوزه چه ظرفیت‌هایی دارد، چه میزان از این فناوری‌ها مورد استفاده قرار می‌گیرد و شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی تا چه اندازه در این فرآیند مشارکت دارند.
وی با اشاره به نقش هوش مصنوعی در شناسایی مخازن زیرزمینی افزود: استفاده از فناوری‌های نوین به‌ویژه هوش مصنوعی می‌تواند در شناسایی دقیق‌تر مخازن نفت و گاز و ارتقای کیفیت فرآیند اکتشاف نقش مهمی ایفا کند. این موضوع با توجه به محدودیت‌ها و تحریم‌های موجود، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، حفاری و استخراج را دومین محور مهم برشمرد و اظهار کرد: در این بخش به تجهیزات پیشرفته حفاری نیاز داریم و باید از ظرفیت شرکت‌های فناور و مجموعه‌های داخلی استفاده کنیم. جهاد دانشگاهی در برخی از این حوزه‌ها اقدامات خوبی انجام داده است و باید بررسی شود که چگونه می‌توان از محصولات و دستاوردهای آن در صنعت نفت بهره گرفت.
وی با انتقاد از برخی ترجیحات وارداتی در شرایط وجود توان داخلی گفت: گاهی با وجود اینکه شرکت‌های فناور داخلی توانایی تولید تجهیزات موردنیاز را دارند، ترجیح داده می‌شود ارز کشور صرف واردات محصول از خارج شود. این مسئله تنها مختص صنعت نفت نیست و در حوزه‌های دیگر نیز مشاهده می‌شود.
باید سازوکاری وجود داشته باشد که ظرفیت تولیدکنندگان داخلی به‌درستی شناسایی و از آنها حمایت شود.
