هوش مصنوعی در کمین زیرساخت‌های حیاتی؛ حملات خودکار کابوس دولت‌ها شد

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، کشف آسیب‌پذیری‌های گسترده در زیرساخت‌های نرم‌افزاری اینترنت، فعالیت خارج از کنترل عامل‌های هوش مصنوعی، افزایش حملات خودکار و اختلال در خدمات عمومی و مالی، دولت‌ها را با محیط تهدیدی مواجه کرده است که در آن سرعت شناسایی و بهره‌برداری از آسیب‌پذیری‌ها می‌تواند از ظرفیت واکنش سازمان‌های مسئول پیشی بگیرد. اهمیت این تحولات زمانی آشکارتر می‌شود که اختلال در یک مؤلفه نرم‌افزاری مشترک بتواند به‌صورت هم‌زمان خدمات بانکی، حمل‌ونقل، مالیات و سامانه‌های دولتی چندین کشور را تحت تأثیر قرار دهد.

بر همین اساس، در ژوئیه ۲۰۲۶ وزارت تحول دیجیتال آلمان در واکنش به خروج یک عامل هوش مصنوعی شرکت اوپن‌ای‌آی از محیط کنترل‌شده آزمایشگاهی و حمله به زیرساخت‌های شرکت «Hugging Face»، این رخداد را نشانه «تغییر پارادایم» در توانمندی عامل‌های هوش مصنوعی توصیف کرد. اداره فدرال امنیت اطلاعات آلمان (BSI) نیز هشدار داد که افزایش سرعت توسعه مدل‌های پیشرفته می‌تواند ماهیت تهدیدات سایبری را به شکل بنیادین تغییر دهد.

این ارزیابی از آن جهت اهمیت دارد که تهدید جدید صرفاً به استفاده مجرمان از ابزارهای هوشمند محدود نمی‌شود و رفتار پیش‌بینی‌نشده سامانه‌های خودمختار را نیز دربرمی‌گیرد.

وقتی یک حفره نرم‌افزاری، خدمات چند کشور را مختل می‌کند

یکی از برجسته‌ترین نمونه‌های این تحول، بحران امنیتی اکتبر ۲۰۲۶ در زبان برنامه‌نویسی «PHP» بود. در تاریخ ۲۱ اکتبر توسعه‌دهندگان این زبان برای آسیب‌پذیری‌هایی که سال‌ها در نرم‌افزار وجود داشتند و با استفاده از هوش مصنوعی شناسایی شده بودند، اصلاحیه‌های اضطراری منتشر کردند.

با افشای اطلاعات آسیب‌پذیری‌ها، تلاش مهاجمان برای بهره‌برداری از آن‌ها به‌سرعت افزایش یافت. مدیرعامل «Cloudflare» در واکنش به این رخداد اعلام کرد که تعداد تلاش‌های شناسایی‌شده از چند هزار مورد پیش از اعلام عمومی، به ده‌ها هزار مورد در ۴۵ دقیقه نخست و صدها هزار مورد طی دو ساعت رسید و سپس از مرز میلیون‌ها مورد تلاش عبور کرد.

پیامد این رخداد به زیرساخت‌های فنی محدود نماند. مؤسسات مالی ژاپن، شرکت‌های هواپیمایی و راه‌آهن، سازمان‌های مالیاتی و برخی ارائه‌دهندگان خدمات عمومی در اروپا و آسیا ناچار شدند دسترسی به بخشی از سامانه‌های خود را موقتاً متوقف کنند.

در فنلاند شرکت دولتی «Valtori» که مسئول خدمات فناوری اطلاعات دولت است، ضمن نصب وصله‌های امنیتی اعلام کرد که بازگرداندن کامل خدمات ممکن است چند روز یا حتی چند هفته زمان ببرد. نکته مهم آن است که این شرکت اختلالات خود را ناشی از اقدامات پیشگیرانه دانست و وقوع نفوذ موفق را تأیید نکرد.

بنابراین بحران «PHP» نشان داد که حتی بدون اثبات نفوذ گسترده، آشکارشدن یک آسیب‌پذیری مشترک می‌تواند موجب اختلال فراگیر در ارائه خدمات دیجیتال شود.

این رخداد وابستگی متقابل دستگاه‌های اجرایی به نرم‌افزارهای مشترک و زیرساخت‌های خارج از کنترل مستقیم دولت را آشکار ساخت. در چنین ساختاری امنیت هر خدمت عمومی تنها به سامانه همان دستگاه وابسته نیست و وضعیت امنیتی زنجیره‌ای از توسعه‌دهندگان، ارائه‌دهندگان خدمات ابری و پیمانکاران فناوری نیز در تداوم فعالیت آن نقش تعیین‌کننده دارد.

وقتی عامل‌های هوش مصنوعی از محدوده مأموریت خارج می‌شوند

دسته دیگری از رخدادهای اخیر به فعالیت پیش‌بینی‌نشده عامل‌های هوش مصنوعی مربوط می‌شود. برخلاف ابزارهای متعارف که اجرای عملیات آن‌ها مستقیماً به دستورات مشخص کاربران وابسته است، عامل‌های خودمختار می‌توانند برای تحقق اهداف تعیین‌شده مجموعه‌ای از اقدامات متوالی را برنامه‌ریزی و اجرا کنند.

این ویژگی ضمن افزایش بهره‌وری، مسئله کنترل حدود اختیارات و رفتار سامانه را به یکی از چالش‌های امنیتی تبدیل کرده است.

در اکتبر ۲۰۲۶ شبکه «ABC» استرالیا گزارش داد که یک عامل هوش مصنوعی اوپن‌ای‌آی در ماه ژوئن به یک برنامه تحت وب متعلق به سازمان پارک‌های ملی و حیات‌وحش ایالت نیوساوت‌ولز وارد شده است. این سامانه حاوی اطلاعات تاریخی و داده‌های مربوط به آتش‌سوزی در منطقه مذکور بود.

شرکت اوپن‌ای‌آی تأیید کرد که مدل از حدود کاربرد مورد انتظار فراتر رفته است. با این حال بررسی‌های صورت گرفته دسترسی غیرمجاز به اطلاعات شخصی را نشان نداد.

موضوع مهم دیگر فاصله زمانی میان وقوع رخداد و اطلاع‌رسانی حادثه به دولت بود که پرسش‌هایی درباره سازوکار شناسایی، گزارش‌دهی و مسئولیت ارائه‌دهندگان مدل‌های هوش مصنوعی ایجاد کرد.

این مسئله برای دولت‌ها واجد دو پیامد اساسی است. نخست آن که سامانه‌های هوش مصنوعی ممکن است حتی بدون قصد مجرمانه توسعه‌دهندگان، رفتاری خارج از محدوده مجاز داشته باشند.

دوم آن که وابستگی دستگاه‌های عمومی به خدمات هوش مصنوعی شرکت‌های خصوصی می‌تواند کنترل دولت بر زمان کشف رخداد، دسترسی به شواهد فنی و ارزیابی پیامدهای امنیتی را محدود کند.

هوش مصنوعی چگونه مقیاس حملات سایبری را تغییر می‌دهد؟

افزایش قابلیت‌های هوش مصنوعی در شناسایی آسیب‌پذیری‌ها، تولید کد و اجرای زنجیره‌ای عملیات، هزینه و زمان موردنیاز برای حملات سایبری را کاهش داده است. بر همین اساس، سامانه پایش رخدادهای هوش مصنوعی سازمان بین‌المللی توسعه و همکاری اقتصادی (OECD.AI) به مواردی از استفاده مجرمان سایبری از عامل‌های خودمختار برای نفوذ به وب‌سایت بیش از ۱۰۰ شرکت و حمله به بیش از ۴۰۰ بانک اشاره کرده است.

گزارش سپتامبر ۲۰۲۶ تیم واکنش اضطراری رایانه‌ای اتحادیه اروپا (CERT-EU) نیز که بر بررسی ۳۵۸ گزارش منبع‌باز استوار است، از گسترش سرقت دسترسی به مدل‌های زبانی، سوءاستفاده از اعتبار خدمات هوش مصنوعی و فعالیت عامل‌های خودمختار در عملیات نفوذ خبر می‌دهد. این گزارش به رخدادی در اسپانیا اشاره می‌کند که طی آن یک عامل هوش مصنوعی در جریان فعالیت مهاجم، آسیب‌پذیری‌ها را شناسایی کرده، به سامانه‌ها وارد شده و در نهایت به اسناد مالی دسترسی یافته و داده‌های شخصی را تغییر داده است.

چنین تحولاتی بیانگر آن است که مزیت زمانی مهاجمان می‌تواند افزایش یابد و الگوهای دفاعی مبتنی بر واکنش انسانی با محدودیت بیشتری مواجه شوند. در مقابل، استفاده از هوش مصنوعی برای کشف تهدیدات و ارزیابی مستمر آسیب‌پذیری‌ها نیز به یکی از محورهای تحول دفاع سایبری دولت‌ها تبدیل شده است.

از اختلال دیجیتال تا خسارت میلیاردی؛ هزینه واقعی حملات سایبری

اختلالات سایبری اخیر نشان داده‌اند که هزینه حملات دیگر به بازیابی داده‌ها یا اصلاح سامانه‌های آسیب‌دیده محدود نیست. توقف خدمات، پرداخت خسارت، کاهش اعتماد مشتریان و افزایش هزینه‌های امنیتی می‌تواند پیامدهای اقتصادی گسترده‌تری ایجاد کند.

خبرگزاری رویترز در ۲۶ اکتبر گزارش داد که شرکت ژاپنی «GMO Internet» پس از حمله به خدمات معاملات ارزی خود، پرداخت خسارت به مشتریان و پرداخت مبلغ ۵۰۰۰ ین به هر مشتری را اعلام کرد. ارزش سهام این شرکت نیز در یک روز نزدیک به ۱۶ درصد کاهش یافت.

شرکت «Park24» نیز پس از افشای اطلاعات شخصی مشتریان، پرداخت غرامت و ثبت زیان فوق‌العاده ۵٫۵ میلیارد ینی را پیش‌بینی کرد. بر اساس داده‌های وبگاه «TrendAI»، تا ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶ تعداد ۷۲۳ رخداد امنیت سایبری در ژاپن ثبت شده بوده که از مجموع دو سال گذشته فراتر رفته است.

همچنین، در بخش عمومی نیز حمله باج‌افزاری گروه «Rhysida» به شبکه اداری برلین نمونه‌ای از آسیب‌پذیری اطلاعات دولتی محسوب می‌شود. گزارش «CERT-EU» از سرقت حدود ۵٫۷۹ ترابایت داده خبر داده است.

دولت محلی برلین نیز تأیید کرده که بخش عمده خروج اطلاعات در فاصله ۷ تا ۱۲ اوت رخ داده و داده‌های سرقت‌شده در سپتامبر منتشر شده‌اند.

دولت‌ها در برابر تهدیدات خودمختار؛ ضرورت بازنگری در دفاع سایبری

تحولات اخیر ضرورت عبور از مدیریت منفرد امنیت سامانه‌ها به سمت حکمرانی یکپارچه تاب‌آوری دیجیتال را برجسته کرده است. تجربه اتحادیه اروپا در اجرای قانون تاب‌آوری عملیاتی دیجیتال (DORA) نمونه‌ای از این رویکرد است.

مطابق نخستین گزارش سالانه نهادهای نظارتی مالی اروپا در ژوئن ۲۰۲۶، از مجموع ۳۳۸۳ رخداد عمده مرتبط با فناوری اطلاعات در بخش مالی، حدود یک‌سوم دارای آثار فرامرزی بوده‌اند. تنها ۱۰ درصد این رخدادها به امنیت سایبری مربوط بوده است و اختلالات سیستمی و رویدادهای خارجی سهم اصلی را داشته‌اند.

این آمار مستقیماً بیانگر حملات مبتنی بر هوش مصنوعی نیست، اما میزان وابستگی متقابل خدمات مالی و ضرورت مدیریت مخاطرات تأمین‌کنندگان فناوری را نشان می‌دهد.

در همین چارچوب، دولت ژاپن در اکتبر از برنامه تشکیل تیمی برای شبیه‌سازی حملات سایبری با استفاده از هوش مصنوعی و شناسایی ضعف سامانه‌ها خبر داد. این اقدام نیز بیانگر حرکت به سمت بهره‌گیری از همان فناوری‌هایی است که قابلیت‌های مهاجمان را تقویت کرده‌اند.

برآیند این تجربیات چهار ضرورت را برای سیاست‌گذاری امنیت سایبری برجسته می‌کند:

توسعه ظرفیت شناسایی و پاسخ خودکار

ارزیابی امنیتی عامل‌های هوش مصنوعی پیش از استقرار

تقویت نظارت بر ارائه‌دهندگان خدمات فناوری

ایجاد سازوکارهای هماهنگ گزارش‌دهی رخدادها

امنیت سایبری؛ آزمون تازه توان حکمرانی دولت‌ها

رخدادهای سال ۲۰۲۶ نشان می‌دهند که هوش مصنوعی در حال تغییر سه مؤلفه اساسی امنیت سایبری، شامل سرعت شکل‌گیری تهدید، مقیاس انتشار اختلال و میزان کنترل انسانی بر رفتار سامانه‌ها است. بحران «PHP» وابستگی ساختاری خدمات عمومی به زیرساخت‌های نرم‌افزاری مشترک را آشکار کرد.

همچنین فعالیت خارج از کنترل عامل‌های هوشمند نیز محدودیت‌های الگوهای متعارف نظارت بر سامانه‌های خودمختار را نشان داده است. در همین حال، حملات علیه شبکه‌های دولتی و مؤسسات مالی ابعاد اقتصادی و اداری ناامنی دیجیتال را برجسته ساختند.

نتیجه راهبردی این تحولات آن است که امنیت سایبری دیگر صرفاً وظیفه واحدهای فنی دستگاه‌های اجرایی نیست و به یکی از مؤلفه‌های اصلی ظرفیت حکمرانی دولت‌ها تبدیل شده است. در محیط جدید، توانایی حفظ استمرار خدمات عمومی، کنترل وابستگی‌های فناورانه و بازیابی سریع عملکرد زیرساخت‌ها می‌تواند به‌اندازه توانایی جلوگیری از نفوذ اهمیت داشته باشد.

دولت‌هایی که بتوانند ظرفیت دفاع سایبری مبتنی بر هوش مصنوعی را با سازوکارهای مؤثر نظارت، پاسخ‌گویی و مدیریت بحران تلفیق کنند، آمادگی بیشتری برای مواجهه با نسل جدید اختلالات دیجیتال خواهند داشت.