اهداف مشترک ترکیه، هندوستان و مصر در دریای سیاه؛ میانجیگری به شکل جدید

درباره ویژگی مشترک سه کشور مزبور باید گفت: نه مصر و ترکیه و نه هندوستان، به معنای روشن و قاطعانه، عضو اردوگاه غرب به معنای سنتی نیستند؛ اما هر سه آنها را می‌توان به عنوان کشورهای بزرگ، قدرت منطقه‌ای و دارای ظرفیت ارتباط با روسیه و غرب قلمداد کرد.

بنابراین اوکراین دارد یک فرمول متفاوت را امتحان می‌کند: حل یک مسئله امنیتی اروپایی با استفاده از قدرت‌های غیرغربی. به ویژه درباره هندوستان باید گفت: این کشور را نباید صرفاً به عنوان یک مشتری بزرگ غلات قلمداد کرد که به خاطر جمعیت فراوان نیازمند واردات غلات است.

نکته اصلی اینجاست که هند رابطه بسیار عمیقی با روسیه دارد و در عین حال با غرب نیز روابط استراتژیک عمیقی پیدا کرده است. بنابراین دهلی می‌تواند چیزی را ارائه کند که ترکیه به تنهایی نمی‌تواند از پس آن بربیاید.

هندوستان را باید کشور قدرتمندی قلمداد کرد که نزد مسکو اعتبار بالایی دارد و در عین حال در اردوگاه روسیه نیست. در عین حال، ترکیه را باید همچون کنشگری قلمداد کنیم که با یک رویکرد عملگرایانه و به دنبال معاملات کوتاه مدت، بیش از حد به روسیه نزدیک شد، اما حالا کار به جایی رسیده که برای بازگشت مجدد به اردوگاه غرب، از روسیه خواهش می‌کند اجازه دهد موشک‌های اس 400 را به کشور دیگری بفروشد تا بتواند از آمریکا جنگنده اف 35 و اف 16 بخرد!

حالا ترکیه تا حد بالایی به ناچار از روسیه فاصله گرفته و ظهور هند به‌عنوان یک میانجی ژئوپلیتیک فرامنطقه‌ای، نکته مهمی است که مورد توجه مقامات اوکراین نیز قرار گرفته و وزیر خارجه اوکراین اخیراً پیشنهاد هند را در میان چند پیشنهاد موجود، جامع‌ترین پیشنهاد توصیف کرده است.

درباره نقش آفرینی مصر نیز باید گفت: با آن که مدت کوتاهی از عادی سازی روابط آنکارا – قاهره سپری شده، اما حالا شاهد افزایش تلاش طرفین برای قدم نهادن در مسیرهای مشترک و همکاری‌های منطقه‌ای هستیم.

شواهد نشان می‌دهد که ترکیه در کنار دو موسس دیگر توافقنامه مکه یعنی پاکستان و عربستان سعودی، برای همکاری با مصر تمایل و اشتیاق بالایی نشان داده و در عین حال، مایل است در ماجرای انتقال امن غلات از دریای سیاه، با مصر همراه شود.

این در حالی است که مصر به شکل مستقیم به امنیت غذایی، غلات روسیه و اوکراین، دریای مدیترانه و کانال سوئز وابسته است. به عبارت دیگر، در این پرونده، مصر یک قدرت نظامی صرف نیست؛ بلکه نماینده‌ جنوب جهانی و امنیت غذایی است.

بنابراین دریای سیاه دیگر فقط مسئله روسیه و اوکراین نیست؛ مسئله امنیت غذایی خاورمیانه، آفریقا و تجارت جهانی نیز هست.

طی روزهای گذشته، هم چتم هاوس انگلیس و هم کارنگی اروپا، به نقش ترکیه در امنیت غلات و دریای سیاه اشاره کرده‌اند و توماس وال چنین استدلال کرده که ترکیه به دلیل کنوانسیون مونترو همچنان دروازه‌بان اصلی امنیت دریای سیاه است و حتی کشورهای اروپایی و ناتو، اگر بخواهند در دریای سیاه کاری انجام دهند، نمی‌توانند آنکارا را نادیده بگیرند.

چرا که ترکیه فقط یک میانجی نیست و جغرافیای میانجی‌گری را در اختیار دارد و با دو تنگه بسفر و داردانل تحت رژیم مونترو، می‌تواند از موقعیت ویژه‌ای استفاده کند.

ترکیه به طور همزمان، در پرونده غلات دریای سیاه در مقام یک میانجی موثر، هم کشور ساحلی است و هم عضو ناتو و همکار اوکراین و در عین حال، شریک روسیه و کنترل‌کننده تنگه‌ها است.

از دید متخصصین استراتژی و جغرافیای سیاسی، ترکیه در دریای سیاه یک استراتژی سه‌لایه دارد. لایه اول، تلاش برای جلوگیری از گسترش جنگ است.

لایه دوم، تلاش برای حفظ آزادی کشتیرانی است. چرا که اقتصاد ترکیه و نقش تجاری آن به امنیت دریای سیاه وابسته است.

درباره لایه سوم نیز باید گفت: حفظ انحصار نسبی ترکیه در مدیریت امنیت دریای سیاه برای آنکارا اهمیت بالایی دارد و بنیاد کارنگی به این اشاره کرده که از دید مقامات دولت اردوغان، امنیت دریای سیاه باید اساساً توسط کشورهای ساحلی مدیریت شود و آنکارا از حضور گسترده نیروی دریایی کشورهای غیرساحلی ناتو استقبال نمی‌کند.

یعنی ترکیه نمی‌خواهد دریای سیاه را رها کند؛ می‌خواهد مدیر آن باقی بماند.

با این حال، بر اساس نگرش تحلیلگران اروپایی درباره موازنه نظامی در دریای سیاه، با آن که ترکیه هنوز هم عنوانِ دروازه بان و نقش محوری را یدک می‌کشد، اما قدرتش نسبت به گذشته تا حدی کاهش یافته است. زیرا اوکراین با موشک‌ها، پهپادهای دریایی و حملات نامتقارن توانسته محیط دریایی را تغییر دهد و قدرت ناوگان روسیه را محدود کند.

اگر در گذشته، بازی در دریای سیاه تنها در اختیار ترکیه و روسیه بود، حالا اوکراین، رومانی، بلغارستان، ناتو و اتحادیه اروپا نیز به دنبال نقش آفرینی هستند.