مکتب امام راحل، بعثت را جریانی پویا و مستمر میداند که از قلب اولیای الهی آغاز شده و به بلوغ اجتماعی و تمدنی امت اسلامی ختم میشود.
«ملت ایران مبعوث خواهد شد و کار را تمام خواهد کرد.» این عبارت، صرفاً یک پیشبینی سیاسی نیست، بلکه کلید فهم نظریهای بنیادین در مکتب امام شهید، تحت عنوان «تکامل بعثت»، تلقی میشود. این نظریه، بعثت را رویدادی تاریخی و منحصر به زمان خاص نمیداند، بلکه آن را جریانی پویا و استمراریافته در طول تاریخ امت اسلامی، از آغاز رسالت فردی تا بلوغ اجتماعی و تمدنی، تفسیر میکند.
خاستگاه بعثت، قلب اولیای الهی است؛ جایی که مأموریت سترگ الهی به آنان سپرده میشود. در امتهای پیشین، خداوند فردی را برای مبارزه با طاغوت و استقرار حاکمیت دینی مبعوث میکرد. اما پیام بعثت، دعوت به همراهی و گسترش این جریان است. از این رو، در قرآن کریم، با فرمان راهبردی «ان تقوموا لِلَّهِ مَثنى وَفُرادى»، مرتبه دوم بعثت، یعنی تربیت نیرو برای خدا، شکل گرفت.
متعاقب آن، مرحله «قَوّامینَ لِلَّه» پدیدار شد که ناظر به تربیت جمعی بر مدار مقاومت و ایستادگی است؛ جایی که تربیتیافتگان، خود مظهر قیام برای خدا میشوند. آخرین و عالیترین مرتبه، «بعثت اجتماعی» است؛ زمانی که جامعه به بلوغی دست مییابد تا ارزشهای الهی را در تار و پود زندگی جمعی خود جاری سازد. «تکامل بعثت» به معنای عبور امت از این مراتب است، تا بتواند راه نبوی را، حتی در غیاب حضور مستقیم امام جامعه استمرار بخشد.
در مکتب امام شهید، این فهم از بعثت، بُعدی عملیاتی و اجتماعی به خود گرفت. دغدغه ایشان در تربیت نیروهایی که «لِلَّه» قیام کنند، بیانگر درک این واقعیت بود که بعثت، جریانی مستمر در طول تاریخ است. این نگاه، جامعه را از انفعالِ انتظارِ صرف رهانیده و به سوی «عاملیت تاریخی» سوق میدهد.
تجربه ملت ایران پس از شهادت رهبر خود، نمودی از همین «تکامل بعثت» است. این ملت، در بزنگاههای حساس، فراتر از ساختارهای رسمی، با بصیرتی جمعی و ایمانی راسخ، خود رهبری مبارزه با طاغوت را برعهده میگیرد. موضوعی که رهبر رشید و جوان ایران در اولین پیام خود به آن تصریح کردند. همچنین ایشان در پیام خود به مناسبت چهلم شهادت امام شهید، با مقایسه چله موسوی و سرگشتگی بنیاسرائیل، به ستایش این ملت پرداخت که شمشیر بصیرت خود را بر شانه نهاده و دشمن را در میدان جنگ نرم و سخت به زانو درآوردند.
آیه 54 مائده، بشارتی قرآنی بر بعثت ملت ایران است؛ امتی که بر اساس برخی روایات، تفسیر این آیه بر آنان منطبق شده است. این ملت، بر مدار محبت خدا قیام کرده، با استکبار جهانی سرسختانه مقابله نموده، و نسبت به مظلومان، فروتنانه یاری رسانده است. این همان «قیام مستمر» است که از فرد آغاز و به امت رسیده است. نظریه «تکامل بعثت»، در نهایت، مدلی جامعهشناختی و دینی برای فهم چگونگی شکلگیری «جامعه الهی» است؛ جامعهای که با سرمایه ایمان و بصیرت، قلههای تمدنی را فتح میکند. این، دعوتی است به بازاندیشی نظری در باب پیوند دین، جامعه و تاریخ، از منظر اندیشههای بنیانگذار جمهوری اسلامی.
*دکتری قرآن و حدیث
