بازنگری در مفهوم «انتقام»؛ ضرورت تبیین برای آینده ایران اسلامی

مدیر پژوهشکده فقه و نظامات اجتماعی با تأکید بر جایگاه ریشه‌دار مفهوم «انتقام» در تشیع، ضرورت واکاوی و تبیین دقیق این مفهوم در باور شیعی را برای روشن شدن تکلیف جامعه ایرانی در قبال آینده تحولات، امری کلیدی برشمرد.

حجت‌الاسلام محمد مهدی تهرانی، مدیر پژوهشکده فقه و نظامات اجتماعی، به جایگاه و پیشینه واژه «انتقام» در ادبیات شیعی اشاره کرد و گفت: این مفهوم که در فرهنگ شیعی ریشه‌ای عمیق و آشنا دارد، بیش از هر چیز با دو واقعه مهم کربلا و مهدویت گره خورده است. برخلاف سایر ادیان، در یهودیت و مسیحیت چنین جایگاهی برای مفهوم «انتقام» در معنای خوانخواهی یک پیامبر دیده نمی‌شود؛ این صرفاً در ادبیات شیعی است که واژه «انتقام» این‌چنین طنین‌انداز شده و به معنابخشیدن به سراسر تاریخ و زیست‌جهان انسان شیعی می‌پردازد. این مفهوم از عاشورا آغاز شده و به نقطه پایان تاریخ و ظهور منجی موعود می‌رسد و حیات انسان شیعی در این گذار به سمت جامعه مهدوی معنا پیدا می‌کند.

تهرانی افزود: اگرچه موعودگرایی و رهایی در پایان تاریخ در ادیان مختلف قابل مشاهده است، اما چنین پیوندی میان مفهوم «انتقام» و پایان تاریخ، مختص تاریخ شیعی است.

وی با یادآوری شهادت رهبر انقلاب، خاطرنشان کرد: با وقوع این حادثه، انسان ایرانی ناخودآگاه واژه «انتقام» را در نظام مفهومی ذهن خود فراخوانده است؛ در حالی که در نظام‌های مفهومی دیگر، ممکن بود این رخداد تحت عناوینی چون «فداء» یا مفاهیم دیگر معنا شود.

مدیر پژوهشکده فقه و نظامات اجتماعی ادامه داد: حتی در مراسم وداع با رهبر انقلاب در مصلی، با وجود جهت‌گیری متفاوت مجری و مداح برنامه، مردم با بی‌توجهی به آنچه از تریبون اعلام می‌شد، یکپارچه فریاد «انتقام» سر دادند. این نشان می‌دهد که ما با مفهومی فراخوانده شده مواجهیم که جایگاهی کانونی و کلیدی در ذهن انسان ایرانی یافته و آینده تحولات را نیز از دریچه این کلیدواژه‌ها رصد و قضاوت خواهد کرد. به عبارت دیگر، انسان ایرانی همان‌گونه که شهادت رهبرش را در مقوله‌بندی‌های ذهنی خود معنا بخشیده، آینده تحولات را نیز در چارچوب همین مقوله‌بندی‌ها ترجمه خواهد کرد.

تهرانی تأکید کرد: این فراخوانی از دل تاریخ و اعماق باورهای شیعی، به معنای عدم نیاز به بازتعریف و تبیین دوباره و دقیق این مفهوم نیست. مقوله‌بندی‌ها به درک ما معنا می‌بخشند، اما لزوماً معنا را تعیین نمی‌کنند و امکان بازتعریف را سلب نمی‌نمایند. افزون بر این، از منظر نظری، این فراخوانی می‌تواند با وجوهی از ابهام در لایه‌های معنایی همراه باشد.

وی تصریح کرد: بنابراین، با مفهومی فراخوانده شده مواجه هستیم که جایگاهی ویژه یافته و آینده انسان ایرانی و تحولات پیش رو را معنا می‌بخشد، اما همزمان سطوحی از ابهام و عدم تعین را نیز در خود دارد. «انتقام» به چه معناست؟ چگونه محقق می‌شود؟ آیا الزاماً در کوتاه‌مدت محقق می‌شود یا می‌توان در نگاهی فرآیندی و بلندمدت نیز به آن نگریست؟ آیا توجه به نگاه بلندمدت به معنای لاپوشانی کردن انتقام و فرار از صورت مسئله است؟ چه تضمینی برای عدم وقوع این امر وجود دارد؟ این‌ها سؤالاتی است که جامعه ایرانی با آن روبروست و در آینده نیز با آن بیشتر مواجه خواهد شد. هم مسئولان و هم نظریه‌پردازان در حوزه‌های مختلف علوم انسانی نمی‌توانند از این مسئله‌مندی عبور کنند.

مدیر پژوهشکده فقه و نظامات اجتماعی در پایان تأکید کرد: این بدان معناست که ما در شرایط کنونی با رسالتی مهم روبرو هستیم که بر دوش حوزویان و دانشگاهیان، و به طور مشخص نظریه‌پردازان حوزه دین و علوم انسانی است. نظریه‌پردازان باید مفهوم «انتقام» را تبیین کنند و تکلیف جامعه ایرانی را با ابعاد این مفهوم روشن سازند. این روشن‌سازی، پیوندی کلیدی با آینده ایران اسلامی خواهد داشت.