گنجینه‌ی تمدن‌ساز؛ میراث آیت‌الله مرعشی نجفی (ره) در عصر صنعت

مرجع عالی‌قدر آیت‌الله مرعشی نجفی (ره) با تلاش‌های مثال‌زدنی خود، نقشی کلیدی در احیای تمدن اسلامی در دورانی پر از تحولات صنعتی ایفا کردند.

پس از یورش ویرانگر مغولان به ایران و اضمحلال بخش عظیمی از میراث علمی جهان اسلام، عالمان وارسته‌ای چون خواجه نصیرالدین طوسی، با به‌کارگیری دانش در متن زندگی اجتماعی، کوشیدند تا خلأ به وجود آمده را جبران کنند. این سیره ارزشمند، در عصر آیت‌الله العظمی مرعشی نجفی (ره) نیز به بهترین شکل ادامه یافت.

کسانی که توفیق حضور در کتابخانه‌ی معظم‌له در شهر مقدس قم را داشته‌اند، به‌خوبی شاهد تلاش‌های بی‌وقفه ایشان برای نجات متون گران‌بهای اسلامی بودند. آیت‌الله مرعشی نجفی (ره) با ادای نماز و روزه‌ی استیجاری، جان دوباره‌ای به کتبی بخشیدند که در معرض نابودی و فراموشی قرار داشتند؛ کتاب‌هایی که امروزه سنگ بنای تمدن‌سازی در جامعه‌ی ایرانی و اسلامی را تشکیل می‌دهند.

تأسیس گنجینه‌ی باشکوه کتابخانه‌ی آیت‌الله مرعشی، بدون تردید، گامی سترگ در جهت تولید علوم دینی منطبق با نیازهای روز و عرصه‌ی عملی بود. اما چراگاه تقنین و اجرا گاه با جوهره‌ی اصلی تمدن‌سازی دینی فاصله‌ می‌گیرد؟

پاسخ این پرسش را باید در برخورد میان تحجر دینی و تجدد‌خواهی غرب‌گرایانه، در نهاد علم جستجو کرد. یکی از رسالت‌های اصلی نهاد علم، تولید دانش بومی است که ریشه در باورها، ارزش‌ها و فرهنگ اصیل هر جامعه دارد. این رویکرد با تبادل فرهنگی سازگار است؛ چراکه در تبادل، هر دو فرهنگ با بهره‌گیری از نقاط قوت یکدیگر، هویت خود را بازیافته و تعمیق می‌بخشند. اما آنچه که امروز نهاد علم، به‌ویژه در حوزه‌ی علوم انسانی را با رکود مواجه ساخته، دو عامل کلیدی است: اول، عدم شناخت کافی برخی روحانیون از ابعاد تمدنی میراث کهن، ناشی از بی‌توجهی به نیازهای روز یا مسحور شدن در علوم وارداتی. دوم، تهاجم بی‌وقفه‌ی علوم بیگانه و پذیرش ناآگاهانه‌ی آن از سوی افرادی که ارزش واقعی میراث علمی و فرهنگی خود را درک نکرده و گمان می‌برند علم روز تنها در سرزمین‌های پیشرفته‌ی صنعتی یافت می‌شود؛ نگاهی که ریشه در تجدد‌خواهی غربی دارد.

نتیجه‌ی این رویکرد، تهی شدن تمدن از معنا و بسنده کردن به ظواهر مادی است. در چنین شرایطی، جامعه به‌تدریج از هویت معنوی خود فاصله گرفته و به سمت ظاهربینی سوق پیدا می‌کند. ارزش‌های اجتماعی معنایی جدید یافته و انسانیت و آزادی بر اساس تمایلات مادی و دور از معنویت تفسیر می‌شوند.

از این رو، توجه به میراث علمی برای زنده‌سازی و پیشبرد تمدن بومی ایرانی-اسلامی، اهمیتی دوچندان پیدا می‌کند. اگر قرار بود کتب و اسناد علمی یک فرهنگ تنها در موزه‌ها برای شگفتی گردشگران به نمایش گذاشته شوند، بی‌شک اشیاء تزئینی و بناهای باستانی گزینه‌های مناسب‌تری بودند. علم، ابزار سرگرمی نیست؛ بلکه مولد نیازهایی است که اگر بعد معرفتی و معنوی آن مغفول بماند، در چرخ‌دنده‌های صنعت و هوش مصنوعی متوقف شده و صرفاً در خدمت توسعه‌ی مصرف قرار می‌گیرد، نه پیشرفت علم، اندیشه و تمدن.

تلاش‌های خواجه‌نصیر و آیت‌الله مرعشی نجفی (ره) در راستای پیشبرد برنامه‌ای جامع و الهی بود؛ برنامه‌ای که بر پایه‌ی فطرت اجتماعی انسان و برای تحقق اراده‌ی تشریعی خداوند در هر زمان و مکان تدوین شده است. بنابراین، نام‌گذاری آیت‌الله مرعشی نجفی (ره) به عنوان یکی از پیشگامان احیای تمدن اسلامی در عصر صنعت‌گرایی، گزاف نخواهد بود.