فقه جواهری، مبنای نظام‌سازی اسلامی؛ تحقق چشم‌انداز امام خمینی (ره)

رهبر انقلاب، ابعاد برجسته شخصیت امام خمینی (ره) را در ورود فقه به عرصه نظام‌سازی و عینیت بخشیدن به نظریه «جمهوری اسلامی» دانست و تأکید کرد که این تحولات بر اساس «فقه جواهری» و بدون بدعت انجام شده است.

رهبر معظم انقلاب اسلامی، یکی از برجسته‌ترین ابعاد شخصیت بنیان‌گذار جمهوری اسلامی، امام خمینی (ره) را «نظام‌سازی اجتماعی» مبتنی بر فقه اسلامی و طرح نظریه «جمهوری اسلامی» برشمردند.

نگاه به دین؛ از امور شخصی تا تمدن‌سازی

ایشان در تحلیلی عمیق، تحول در نگاه به دین را یکی از دستاوردهای کلیدی امام خمینی (ره) معرفی کردند. پیش از امام، دین عمدتاً محدود به امور فردی، احوال شخصیه و مسائل مالی تلقی می‌شد، اما امام خمینی (ره) رسالت‌های والاتری چون «نظام‌سازی، تمدن‌سازی، جامعه‌سازی و انسان‌سازی» را برای دین تعریف کردند و بدین‌وسیله، نگاه جامعه به دین را دگرگون ساختند.

ورود فقه به عرصه نظام‌سازی

این تحول در نگاه، به ورود فقه از مسائل صرفاً شخصی به عرصه اداره جامعه منجر شد. امام خمینی (ره) با بحث‌های علمی متقن، نظریه «ولایت فقیه» را که جزئیات آن به دلیل نبود امید به تحقق، کمتر مورد توجه قرار گرفته بود، در مسائل اصلی فقه وارد نمودند. همچنین، مفاهیمی چون «تزاحم» و «اهم و مهم» که پیشتر در مسائل کوچک به کار می‌رفت، وارد حوزه اداره کشور شد و امر «مصلحت نظام» مطرح گردید.

مقام معظم رهبری تأکید دارند که این تحولات کاملاً روشمند و بر اساس «فقه جواهری» صورت گرفت، یعنی بدون هیچ بدعتی و صرفاً با بهره‌گیری صحیح از موازین متعارف فقهی.

پشتوانه فکری؛ شرط تحول اصیل

هر حرکتی را نمی‌توان تحول نامید؛ تحول واقعی نیازمند پشتوانه فکری مستحکم از قرآن، کلام اهل‌بیت (ع)، احکام و مقررات اسلامی است. امام خمینی (ره) تمامی تحولات خود را دقیقاً در چارچوب همین مبانی عمیق معرفتی اسلام پایه‌ریزی کردند.

خلق و تحقق نظریه «جمهوری اسلامی»

کار بزرگ امام خمینی (ره) صرفاً ایجاد یک نظریه نبود، بلکه ایشان نظریه «جمهوری اسلامی» را – با هر دو بخش «اسلامی» و «جمهوری» – از اسلام استخراج نموده، آن را در میان نظریات رقیب شرقی و غربی به عرصه آوردند و مهم‌تر از همه، به آن عینیت و تحقق بخشیدند و نظام جمهوری اسلامی را پایه‌گذاری نمودند. این دستاورد عظیم، مرهون معرفت عمیق، جامعیت و تسلط ایشان بر مبانی اسلامی بود.

بر این اساس، امام خمینی (ره) با روشی اصیل و برگرفته از متون دینی، فقه را از انفعال خارج کرده و به منبعی پویا برای نظام‌سازی، تمدن‌سازی و پاسخ‌گویی به نیازهای اداره جامعه تبدیل نمودند. رهبر انقلاب در بیانیه یک‌صدمین سال بازتأسیس حوزه علمیه قم، کار برجسته امام راحل (ره) در مباحث «ولایت فقیه» را آغازی مبارک و گشودن راه تحقیق به روی فضلای حوزوی توصیف کردند. پس از تشکیل جمهوری اسلامی، ابعاد گوناگون این امر در نظر و عمل تکامل یافت، اما خلأهایی در بسیاری از نظامات اجتماعی کشور همچنان باقی مانده است که حوزه علمیه باید آن را پُر کند.

امروز با حاکمیت و استقرار نظام اسلامی، وظیفه فقیه و فقاهت سنگین است. فقاهت دیگر نمی‌تواند محدود به احکام فردی و عبادی باشد؛ فقه امّت‌ساز، دامنه وسیع‌تری دارد و محدود به حد و اندازه‌ احکام عبادی و وظایف فردی نیست.

*دکتری تاریخ فرهنگ و تمدن.

منبع: تسنیم