بازگشت دو اسب دریایی قاچاقشده، ضرورت مقابله با تجارت غیرمجاز و حفاظت از زیستگاه‌های مرجانی را برجسته میکند.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، دفتر جزایر خلیج فارس، یادداشت ازحمیده عبداللهی فعال رسانه‌ای، بازگشت دو اسب دریایی که از آب‌های کیش به اصفهان منتقل و در یک مرکز عرضه آبزیان شناسایی شدند، اگرچه با همکاری دستگاه‌های محیط‌زیستی به بازگشت این جانوران به زیستگاه طبیعی انجامید، اما مسئله‌ای فراتر از سرنوشت دو آبزی را پیش روی مسئولان قرار داد: آیا سازوکارهای موجود برای جلوگیری از برداشت و تجارت غیرمجاز گونه‌های دریایی، به اندازه‌ای مؤثر هستند که از تکرار چنین اتفاقاتی جلوگیری کنند؟
اهمیت این پرونده زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم بر اساس اعلام مدیرکل دفتر حفاظت از زیست‌بوم‌ها و سواحل دریایی سازمان حفاظت محیط زیست، این دو اسبک دریایی در عمق 25 تا 30 متری آب‌های مرجانی کیش صید و به‌صورت غیرمجاز عرضه شده بودند. بررسی‌های اعلام‌شده همچنین نشان می‌دهد فرد متخلف، علاوه بر اسبک‌های دریایی، گونه‌های آبزی دیگری از جمله سفره‌ماهیان و برخی گونه‌های وابسته به زیستگاه‌های مرجانی را نیز در فضای مجازی عرضه می‌کرده است.
بنابراین، موضوع را نمی‌توان صرفاً به جابه‌جایی غیرقانونی دو جانور محدود کرد. آنچه اهمیت دارد، احتمال وجود زنجیره‌ای از برداشت از طبیعت، انتقال و عرضه گونه‌های ارزشمند است؛ زنجیره‌ای که مقابله با آن به نظارت مستمر، شناسایی مسیرهای عرضه و پیگیری قانونی تخلفات نیاز دارد.
بازگشت اسب‌های دریایی؛ پایان یک پرونده یا آغاز یک مطالبه؟
ماجرا با انتشار تصاویر اسب‌های دریایی در سواحل کیش از سوی عکاسان زیرآب، غواصان و علاقه‌مندان محیط زیست آغاز شد. مدتی بعد، این جانوران دیگر در محل پیشین مشاهده نشدند و انتشار تصاویر مشابه در صفحه مجازی یک مرکز عرضه آبزیان در اصفهان، زمینه شناسایی و پیگیری موضوع را فراهم کرد.
با هماهنگی دستگاه‌های مسئول، نیروهای محیط زیست استان اصفهان و یگان حفاظت با ورود به موضوع، این دو جانور را شناسایی کردند. پس از نگهداری در شرایط ویژه و انجام بررسی‌های لازم، اسب‌های دریایی به کیش بازگردانده شدند و بنا بر اعلام سازمان حفاظت محیط زیست، در زیستگاه اصلی خود و در عمق حدود 30 متری آب رهاسازی شدند.
این اقدام را باید نمونه‌ای از اهمیت همکاری میان دستگاه‌های محیط‌زیستی در استان‌های مختلف دانست؛ به‌ویژه آنکه کشف تخلف در فاصله‌ای دور از زیستگاه اصلی، بدون تبادل اطلاعات و پیگیری مشترک دشوارتر می‌شد.
با این حال، بازگرداندن جانوران به طبیعت به معنای رفع کامل مسئله نیست. همچنان این پرسش مطرح است که برداشت غیرمجاز چگونه اتفاق افتاده، چه سازوکاری برای جلوگیری از تکرار آن وجود دارد و آیا مسیر عرضه سایر گونه‌های دریایی مشمول مقررات حفاظتی نیز به‌طور مؤثر پایش می‌شود؟
پاسخ به این پرسش‌ها اهمیت بیشتری از اعلام موفقیت در بازگرداندن دو جانور دارد؛ زیرا هدف اصلی حفاظت از حیات‌وحش، جلوگیری از وقوع تخلف و حفظ جمعیت‌های طبیعی است، نه صرفاً بازیابی جانوران پس از کشف و ضبط.
زیستگاه مرجانی؛ سرمایه‌ای فراتر از جاذبه گردشگری
اسب‌های دریایی از جانداران دریایی خاصی هستند که بقای آن‌ها به شرایط زیستگاه و دسترسی به پناهگاه و منابع غذایی مناسب وابسته است. برداشت از طبیعت، صید ناخواسته، تخریب زیستگاه و آلودگی می‌توانند بر شرایط زیستی این جانوران اثر بگذارند.
از همین رو، حفاظت از اسب‌های دریایی را نمی‌توان از وضعیت زیستگاه‌های دریایی کیش جدا کرد. آب‌های مرجانی جزیره بخشی از سرمایه طبیعی آن هستند و سلامت این زیستگاه‌ها، در کنار گونه‌های وابسته به آن‌ها، برای حفظ تنوع زیستی اهمیت دارد.
البته از پرونده دو اسب دریایی نمی‌توان نتیجه گرفت که جمعیت این گونه در کیش با کاهش گسترده مواجه شده یا تعادل اکوسیستم جزیره برهم خورده است. چنین نتیجه‌گیری‌ای به اطلاعات میدانی درباره جمعیت، پراکنش و وضعیت زیستگاه نیاز دارد.
اما همین پرونده نشان می‌دهد که برداشت غیرمجاز گونه‌ها، حتی اگر در موارد معدودی شناسایی شود، باید جدی گرفته شود؛ زیرا تکرار چنین تخلفاتی می‌تواند فشار بیشتری بر حیات‌وحش وارد کند.
در کنار مقابله با برداشت غیرمجاز، مدیریت فعالیت‌های گردشگری دریایی نیز اهمیت دارد. غواصی، عکاسی زیرآب و مشاهده گونه‌های خاص، اگر با رعایت ضوابط زیست‌محیطی همراه باشند، می‌توانند به افزایش آگاهی عمومی درباره طبیعت کمک کنند.
در مقابل، لمس جانوران، جابه‌جایی آن‌ها یا انتشار موقعیت دقیق گونه‌های حساس ممکن است زمینه مداخله افراد سودجو را فراهم کند.
هشدار محیط‌زیست؛ مسئولیت عکاسان و گردشگران
پس از این پرونده، مریم محمدی، رئیس اداره محیط زیست سازمان منطقه آزاد کیش، از عکاسان، غواصان، گردشگران و ساکنان جزیره خواست در صورت مشاهده گونه‌های خاص یا عرضه و خریدوفروش غیرمجاز جانور ان، موضوع را به محیط زیست اطلاع دهند.
وی همچنین بر ضرورت خودداری از لمس و جابه‌جایی جانوران هنگام عکاسی و انتشار ندادن موقعیت دقیق گونه‌های خاص در فضای مجازی تأکید کرده است. برای گزارش تخلفات مرتبط با حیات‌وحش نیز شماره 09347694796 اعلام شده است.
این توصیه‌ها بخشی از اقدامات پیشگیرانه‌ای هستند که می‌توانند با مشارکت عمومی به شناسایی تخلفات کمک کنند؛ اما اتکا به گزارش‌های مردمی به‌تنهایی کافی نیست. نظارت میدانی، بررسی آگهی‌های عرضه گونه‌های حفاظت‌شده، شناسایی مراکز فروش غیرمجاز و پیگیری حقوقی پرونده‌ها باید در کنار مشارکت عمومی قرار گیرند.
همچنین لازم است مشخص شود که پس از کشف چنین مواردی، روند رسیدگی قانونی چگونه پیش می‌رود و چه اقداماتی برای جلوگیری از تکرار تخلف انجام می‌شود. اطلاع‌رسانی درباره نتیجه رسیدگی‌ها، در چارچوب ضوابط قانونی، می‌تواند به افزایش بازدارندگی و اعتماد عمومی کمک کند.
گردشگری پایدار بدون حفاظت از طبیعت معنا ندارد
جاذبه‌های طبیعی کیش تنها پس‌زمینه‌ای برای فعالیت‌های گردشگری نیستند؛ این جاذبه‌ها بخشی از سرمایه اقتصادی و زیست‌محیطی جزیره محسوب می‌شوند. تضعیف زیستگاه‌های دریایی و کاهش تنوع زیستی می‌تواند در بلندمدت بر کیفیت تجربه گردشگران و ظرفیت توسعه گردشگری طبیعت‌محور اثر بگذارد.
از این منظر، حفاظت از حیات‌وحش نباید در برابر توسعه گردشگری قرار گیرد. آنچه اهمیت دارد، ایجاد تعادل میان فعالیت‌های اقتصادی و ظرفیت‌های طبیعی جزیره است؛ تعادلی که بدون نظارت مؤثر، رعایت مقررات و مشارکت مسئولانه گردشگران و فعالان این حوزه دست‌یافتنی نخواهد بود.
پرونده اسب‌های دریایی نشان داد که انتشار تصاویر در فضای مجازی، همکاری دستگاه‌های مسئول و پیگیری محیط‌زیستی می‌توانند به شناسایی تخلف و بازگشت جانوران به زیستگاه منجر شوند. در عین حال، این اتفاق ضرورت توجه به حلقه‌های پیشگیرانه را نیز آشکار کرد؛ از حفاظت از محل حضور گونه‌های حساس گرفته تا مقابله با عرضه غیرمجاز و نظارت بر فعالیت‌های مرتبط با حیات‌وحش.
اکنون انتظار می‌رود دستگاه‌های مسئول، ضمن تداوم گشت‌های حفاظتی و پیگیری تخلفات، درباره سازوکارهای پیشگیری از برداشت غیرمجاز گونه‌های دریایی و نحوه نظارت بر عرضه آن‌ها اطلاع‌رسانی روشن‌تری داشته باشند.
بازگشت دو اسب دریایی به آب‌های کیش پایان خوش یک پرونده بود؛ اما موفقیت واقعی زمانی رقم می‌خورد که چنین اتفاقی تکرار نشود و حفاظت از زیستگاه‌های دریایی از واکنش پس از وقوع تخلف، به پیشگیری مستمر و مدیریت علمی ارتقا یابد.
یادداشت از زهره نادعلی، خبرنگار و فعال رسانه
