ساری- کتابخانه‌ها و قفسه‌های کتاب در مازندران کم نیستند اما چراغ کتابخوانی همچنان کمفروغ بوده و چرایی فاصله گرفتن کتاب از زندگی مردم نیازمند بررسی است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، قفسه‌های کتابخانه‌های عمومی مازندران پر از عنوان‌هایی است که هرکدام می‌توانند آغاز یک تجربه تازه باشند؛ از داستان و ادبیات گرفته تا تاریخ، علم و موضوعات اجتماعی. ساختمان کتابخانه در بسیاری از شهرها و روستاها دیده می‌شود.
برنامه‌های فرهنگی برگزار می‌شود و مسئولان از توسعه زیرساخت‌ها و افزایش خدمات سخن می‌گویند، اما پرسش همچنان پابرجاست: چرا با وجود این ظرفیت‌ها، کتاب هنوز نتوانسته جایگاه ثابتی در برنامه روزانه بخش قابل توجهی از مردم پیدا کند؟
مسئله کتابخوانی در مازندران را نمی‌توان تنها با شمارش کتابخانه‌ها یا تعداد کتاب‌های موجود بررسی کرد. میزان دسترسی اقتصادی و جغرافیایی به منابع مطالعاتی، کیفیت خدمات فرهنگی، تغییر سبک زندگی و شرایطی که در آن مطالعه باید با سرگرمی‌های دیجیتال رقابت کند، از موضوعات اثرگذار بر وضعیت مطالعه در استان است.
در استانی با جمعیت حدود سه میلیون و ۳۰۰ هزار نفر، شبکه کتابخانه‌های عمومی ظرفیت قابل توجهی برای گسترش مطالعه دارد؛ با این حال، فاصله میان امکانات موجود و میزان حضور کتاب در زندگی روزمره شهروندان همچنان یکی از مسائل قابل تأمل فرهنگی است.
تغییر سبک زندگی؛ مطالعه در رقابت با محتوای فوری
علی حسینی یک کارشناس فرهنگی با اشاره به تغییر الگوی مصرف فرهنگی، گسترش تلفن‌های هوشمند را یکی از عوامل مؤثر بر کاهش فرصت مطالعه عمیق می‌داند و معتقد است نوع استفاده از این ابزارها و تغییر عادت‌های ذهنی، در وضعیت کتابخوانی جامعه نقش دارد.
وی اظهار می‌کند: در گذشته بخشی از اوقات فراغت افراد با مطالعه روزنامه، مجله یا کتاب سپری می‌شد، اما امروز تلفن همراه تقریباً در تمام لحظه‌های زندگی حضور دارد. افراد در فاصله میان کارهای روزانه، هنگام انتظار، در مسیر رفت‌وآمد و حتی پیش از خواب به سراغ محتوای دیجیتال می‌روند.
این دسترسی دائمی باعث شده زمان‌های کوتاه و پراکنده جای بخشی از فرصت‌های مطالعه را بگیرد.
این کارشناس می‌افزاید: خواندن کتاب نیازمند تمرکز، پیگیری یک موضوع و صرف زمان است، در حالی که بسیاری از محتواهای فضای مجازی در چند ثانیه دریافت و فراموش می‌شوند. وقتی ذهن به دریافت اطلاعات کوتاه و پی‌درپی عادت می‌کند، اختصاص زمان طولانی به یک اثر مکتوب دشوارتر می‌شود.
وی با تأکید بر اینکه فناوری لزوماً دشمن کتاب نیست، می‌گوید: ابزارهای دیجیتال می‌توانند در معرفی آثار، دسترسی به کتاب‌های الکترونیکی، تشکیل گروه‌های مطالعاتی و ارتباط نویسندگان با مخاطبان نقش داشته باشند. مسئله اصلی، مدیریت مصرف رسانه‌ای و استفاده هدفمند از فناوری است.
این کارشناس فرهنگی یکی دیگر از مشکلات را مناسبتی بودن برنامه‌های ترویج مطالعه می‌داند و می‌گوید: در بسیاری از مواقع، توجه به کتابخوانی در هفته کتاب، نمایشگاه‌ها یا مناسبت‌های فرهنگی افزایش پیدا می‌کند، اما پس از پایان این برنامه‌ها، ارتباط مخاطب با کتاب استمرار ندارد. فرهنگ مطالعه با یک مسابقه یا چند برنامه تبلیغاتی شکل نمی‌گیرد و باید فرصت خواندن در زندگی روزانه مردم ایجاد شود.
حسینی خانواده و مدرسه را دو نهاد تعیین‌کننده در شکل‌گیری عادت مطالعه معرفی می‌کند و معتقد است کودکی که از سال‌های نخست زندگی، والدین خود را در حال مطالعه ببیند و به کتاب‌های متناسب با سن و علاقه‌اش دسترسی داشته باشد، احتمال بیشتری دارد که در آینده نیز به مطالعه علاقه‌مند بماند.
این کارشناس همچنین بر ضرورت تغییر شیوه فعالیت کتابخانه‌ها تأکید دارد و می‌افزاید: کتابخانه امروز باید محیطی برای گفت‌وگو، یادگیری، تجربه‌های فرهنگی و تعامل اجتماعی باشد. نشست‌های کتابخوانی، معرفی آثار تازه، باشگاه‌های مطالعه، فعالیت‌های خلاقانه برای کودکان و برنامه‌های ویژه نوجوانان می‌تواند این مراکز را از فضای صرفاً امانت کتاب خارج کند.
گرانی کتاب؛ وقتی علاقه به مطالعه با توان خرید همراه نیست
استاد علوم ارتباطات اجتماعی در مازندران نیز شرایط اقتصادی خانوارها را از عوامل مؤثر بر میزان دسترسی مردم به کتاب می‌داند و معتقد است نمی‌توان از خانواده‌ها انتظار داشت در شرایط افزایش هزینه‌های زندگی، بدون توجه به توان مالی خود خرید کتاب را در اولویت قرار دهند.
مهدی نجفی اظهار می‌کند: ممکن است خانواده‌ای به کتاب و آموزش فرزندان خود اهمیت بدهد، اما وقتی بخش عمده درآمد آن صرف مسکن، خوراک، درمان، آموزش و سایر نیازهای ضروری می‌شود، خرید کتاب به هزینه‌ای تبدیل می‌شود که گاهی به تعویق می‌افتد. بنابراین کاهش استقبال از خرید کتاب را نباید همیشه به بی‌علاقگی مردم نسبت داد.
این کارشناس ادامه می‌دهد: افزایش قیمت کاغذ، هزینه چاپ، دستمزدهای تولید و هزینه‌های توزیع بر قیمت نهایی کتاب اثر می‌گذارد. در نتیجه، هم ناشر با محدودیت‌های اقتصادی مواجه می‌شود و هم مخاطب برای خرید آثار مورد علاقه خود باید هزینه بیشتری بپردازد.
این چرخه می‌تواند به کاهش قدرت خرید کتاب و محدود شدن تنوع منابع در دسترس خانواده‌ها منجر شود.
به اعتقاد وی، کتابخانه‌های عمومی در چنین شرایطی مسئولیت مهم‌تری پیدا می‌کنند؛ زیرا می‌توانند امکان دسترسی به منابع مطالعاتی را بدون تحمیل هزینه خرید به خانواده‌ها فراهم کنند. البته این نقش زمانی مؤثر خواهد بود که کتاب‌های موجود متناسب با نیاز و سلیقه مخاطبان باشند و منابع تازه به‌صورت مستمر در اختیار اعضا قرار گیرند.
پراکندگی روستاها؛ ضرورت گسترش کتابخانه‌های سیار
این کارشناس اجتماعی با اشاره به ویژگی‌های جغرافیایی مازندران، پراکندگی روستاها و فاصله برخی سکونتگاه‌ها از مراکز شهری را از موانع دسترسی عادلانه به خدمات فرهنگی می‌داند.
نجفی می‌گوید: مازندران با پراکندگی سکونتگاه‌های روستایی، وجود روستاهای کوچک و دورافتاده و تفاوت شرایط دسترسی در مناطق جلگه‌ای و کوهستانی مواجه است. در برخی مناطق، فاصله میان روستاها و مراکز شهری به اندازه‌ای است که مراجعه مستمر خانواده‌ها، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، به کتابخانه‌های عمومی دشوار می‌شود.
این کارشناس می‌افزاید: نمی‌توان صرفاً با شمارش کتابخانه‌های موجود درباره عدالت در دسترسی به خدمات فرهنگی قضاوت کرد. ممکن است یک شهرستان چند کتابخانه داشته باشد، اما روستاهای پراکنده و مناطق دور از مرکز همچنان از خدمات منظم کتابخانه‌ای محروم باشند.
وی با تأکید بر ضرورت تقویت کتابخانه‌های سیار اظهار می‌کند: کتابخانه سیار باید بخشی از شبکه اصلی خدمات کتابخانه‌ای استان باشد، نه یک برنامه جانبی و مناسبتی. این مراکز می‌توانند بر اساس جدول زمانی مشخص به روستاهای فاقد کتابخانه مراجعه کنند، کتاب‌های متناسب با گروه‌های سنی مختلف در اختیار مردم قرار دهند و با برگزاری برنامه‌های قصه‌خوانی، معرفی کتاب و فعالیت‌های فرهنگی، کودکان و نوجوانان را با مطالعه آشنا کنند.
این کارشناس اجتماعی ادامه می‌دهد: اگر کتابخانه سیار در روزهای مشخص به چند روستا مراجعه کند و اهالی از برنامه حضور آن اطلاع داشته باشند، امکان استفاده مستمر از خدمات فراهم می‌شود. البته اجرای چنین طرحی نیازمند تأمین خودروهای مناسب، منابع متنوع، نیروی انسانی متخصص و اعتبار مستمر برای نگهداری و به‌روزرسانی کتاب‌هاست.
نجفی اولویت‌بندی مناطق فاقد کتابخانه را ضروری می‌داند و می‌گوید: جمعیت روستا، فاصله تا نزدیک‌ترین کتابخانه، وضعیت راه‌های ارتباطی و تعداد کودکان و نوجوانان باید در تعیین مسیر حرکت کتابخانه‌های سیار مورد توجه قرار گیرد. در استانی مانند مازندران، کودک ساکن یک روستای دورافتاده نیز باید فرصت دسترسی به کتاب را داشته باشد؛ کتابخانه سیار می‌تواند بخشی از این فاصله را جبران کند.
این کارشناس همچنین توسعه پیشخوان‌های خدمات کتابخانه‌ای و ایجاد شعب کوچک محله‌ای را در کنار کتابخانه‌های سیار ضروری می‌داند و معتقد است ترکیب این خدمات می‌تواند دسترسی مردم مناطق مختلف استان به منابع مطالعاتی را افزایش دهد.
کتابخانه مخزن فرهنگی شهر است
آیت‌الله محمدباقر محمدی لائینی، نماینده ولی‌فقیه در مازندران، نیز درباره جایگاه کتاب و کتابخانه، بر ضرورت توجه به نقش فرهنگی و اجتماعی این مراکز تأکید کرده است.
وی کتابخانه را فراتر از ساختمانی برای نگهداری و امانت کتاب توصیف کرده و از آن به عنوان «مخزن فرهنگی شهر» یاد کرده است.
آیت الله لائینی با اشاره به گسترش اینترنت، شبکه‌های اطلاعاتی و فناوری‌های جدید، بر حفظ جایگاه کتاب تأکید کرده و سرگرمی‌های کم‌فایده تلفن‌های همراه را از عواملی دانسته است که بخش قابل توجهی از وقت کودکان و جوانان را می‌گیرد.
وی همچنین گرانی کاغذ و افزایش هزینه چاپ را از مشکلات حوزه نشر عنوان کرده و بر ضرورت حمایت از تولید و انتشار کتاب‌های ارزشمند تأکید داشته است.
پیشنهاد ایجاد شعب کوچک و متعدد کتابخانه در محله‌های مختلف شهرها نیز از دیگر محورهای مطرح‌شده از سوی نماینده ولی‌فقیه در مازندران است. این شعب می‌توانند با مجموعه‌ای محدود اما کاربردی از منابع، دسترسی مردم را به کتاب آسان‌تر کنند.
مازندران ۹۴ کتابخانه عمومی دارد
مرضیه فلاح کردآبادی، مدیرکل کتابخانه‌های عمومی مازندران، در تشریح وضعیت مراکز و خدمات کتابخانه‌ای استان تا پایان مهرماه ۱۴۰۵، از فعالیت ۹۴ کتابخانه عمومی در مازندران خبر داده است.
وی افزود: ۸۵ کتابخانه از این مجموعه نهادی و ۹ کتابخانه مشارکتی هستند. همچنین ۳۹ پیشخوان خدمات کتابخانه‌ای و یک کتابخانه سیار با پنج نقطه تحت پوشش در استان فعالیت دارند.
فلاح شمار سالن‌های مطالعه خصوصی استان را نیز ۱۴ مرکز اعلام کرده و گفته است تعداد اعضای فعال کتابخانه‌های نهادی به حدود ۶۱ هزار و ۵۸ نفر می‌رسد.
مدیرکل کتابخانه‌های عمومی مازندران همچنین از نیاز کتابخانه مرکزی ساری به بیش از ۳۲۰ میلیارد تومان اعتبار برای تکمیل و فراهم شدن شرایط بهره‌برداری خبر داده است.
جشنواره‌های ادبی و برنامه‌های ترویج کتابخوانی
برگزاری دومین جشنواره ملی داستان کوتاه سیمرغ ایران و حمایت از استعدادهای ادبی نوجوانان و جوانان از جمله برنامه‌های فرهنگی دنبال‌شده در استان است. همچنین تولید برنامه‌های رسانه‌ای مرتبط با کتاب و کتابخوانی می‌تواند زمینه معرفی آثار و ارتباط بیشتر کتابداران، نویسندگان و مخاطبان را فراهم کند.
کتابخوانی چگونه گسترش می‌یابد؟
توسعه زیرساخت‌های کتابخانه‌ای، افزایش دسترسی به منابع مطالعاتی، حمایت از حوزه نشر و تقویت برنامه‌های فرهنگی، مجموعه اقداماتی هستند که برای گسترش فرهنگ مطالعه ضرورت دارند. در این میان، پراکندگی روستاهای مازندران و فاصله برخی مناطق از کتابخانه‌های ثابت نیز ضرورت توجه جدی‌تر به خدمات سیار و محله‌ای را دوچندان می‌کند.
خانواده‌ها و مدارس نیز در شکل‌گیری عادت مطالعه نقش مهمی دارند. اختصاص زمان روزانه به خواندن، معرفی کتاب‌های جذاب، گفت‌وگو درباره آثار و فراهم کردن فرصت انتخاب آزادانه کتاب می‌تواند مطالعه را از یک تکلیف آموزشی به فعالیتی لذت‌بخش تبدیل کند.
کتابخانه‌های عمومی نیز برای حفظ و افزایش مخاطبان خود به منابع روزآمد، برنامه‌های متنوع و خدمات متناسب با نیاز گروه‌های سنی مختلف نیاز دارند. دسترسی آسان به کتاب، به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان مناطق روستایی، باید در برنامه‌ریزی فرهنگی استان جایگاه مشخصی داشته باشد.
مازندران برای نزدیک کردن مردم به کتاب، علاوه بر حفظ و توسعه کتابخانه‌های موجود، به برنامه‌ای منسجم برای رساندن کتاب به محله‌ها و روستاها و تقویت پیوند خانواده‌ها با مطالعه نیاز دارد.
