چهارمحال و بختیاری با برخورداری از صنایع و ظرفیت‌های کشاورزی مهم، فرصتهای ویژهای در تجارت خارجی دارد.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، در اقتصاد امروز، فاصله میان تولید یک کالا و تبدیل آن به درآمد واقعی، گاهی به‌اندازه مسیری است که آن کالا تا بازارهای خارجی طی می‌کند. محصولی که در یک کارخانه یا مزرعه تولید می‌شود، برای رسیدن به بازار جهانی باید از مجموعه‌ای از موانع عبور کند؛ از هزینه‌های حمل‌ونقل و مقررات تجاری گرفته تا تشریفات گمرکی، استانداردهای صادراتی و پیچیدگی‌های نقل‌وانتقال ارز.
هرکدام از این حلقه‌ها می‌توانند سهم تولیدکننده از بازارهای بین‌المللی را افزایش دهند یا فرصت رقابت را از او بگیرند.
در این میان، گمرک صرفاً نهادی برای ثبت ورود و خروج کالا نیست؛ سرعت و کیفیت خدمات آن می‌تواند بر هزینه تمام‌شده محصولات، زمان حضور کالا در بازار و حتی تصمیم صادرکننده برای ادامه فعالیت اثر بگذارد. هرچه فرایندهای تجاری شفاف‌تر، سریع‌تر و کم‌هزینه‌تر باشند، امکان فعالیت برای تولیدکنندگان و بازرگانان نیز بیشتر خواهد شد.
چهارمحال‌وبختیاری با برخورداری از واحدهای صنعتی و ظرفیت‌های متنوع کشاورزی، برای توسعه تجارت خارجی تنها به افزایش حجم تولید نیاز ندارد؛ بلکه باید بتواند موانع پیش روی صادرکنندگان را کاهش دهد، مسیرهای تازه‌ای برای عرضه محصولات پیدا کند و از ظرفیت فرآوری و تکمیل زنجیره ارزش بهره بیشتری ببرد.
در عین حال، باید دید اتکای بخش قابل‌توجهی از صادرات یک استان به چند واحد بزرگ صنعتی، صادرات استان را با چه چالشی مواجه می‌کند و در صورت توقف یا کاهش فعالیت یکی از این مجموعه‌ها، سایر بخش‌های تولیدی تا چه اندازه توان جبران آثار آن را دارند.
تجارت خارجی چهارمحال‌وبختیاری در سال جاری با چنین آزمونی روبه‌رو شده است؛ توقف فعالیت یکی از مجموعه‌های صادراتی استان، معادلات تجارت خارجی را تحت تأثیر قرار داد و بخشی از ظرفیت صادراتی سال گذشته را از دسترس خارج کرد. با این حال، عملکرد سایر بخش‌های تولیدی و تغییرات ثبت‌شده در آمار صادرات، تصویر متفاوتی از توان تجاری استان ارائه می‌دهد.
مظاهر ربیعی، مدیرکل گمرک چهارمحال‌وبختیاری، در گفت‌وگوی تفصیلی با خبرنگار به بررسی عملکرد تجارت خارجی استان، وضعیت صادرات و واردات، موانع فعالیت صادرکنندگان و اقدامات گمرک برای کاهش هزینه‌های تجاری و تسهیل فرایندهای صادراتی پرداخته است؛ گفت‌وگویی درباره فرصت‌ها و چالش‌هایی که می‌توانند مسیر تجارت خارجی استان را در ماه‌های پیش‌رو تحت تأثیر قرار دهند.
مهم‌ترین مطالب این گفت‌وگوی تفصیلی:
صادرات 90 میلیون دلار صادرات از چهارمحال و بختیاری واردات حدود 10 هزار تن کالا به استان افزایش 126 درصدی درآمد گمرک استان بازگشت ارز حاصل از صادرات یکی از مهم‌ترین مشکلات کنونی افزایش سرعت صادرات از استان بیشتر کالاهایی که از استان صادر می‌شوند خام نیستند: در هفت‌ماهه نخست سال 1405، میزان صادرات چهارمحال‌وبختیاری از نظر ارزش دلاری و وزن چقدر بوده و این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته چه تغییری داشته است؟
ربیعی: در هفت‌ماهه سال 1405، از گمرک استان 155 هزار تن کالا به ارزش 90 میلیون دلار صادر شده است. عمده محصولات صادراتی استان شامل محصولات فولادی، محصولات کشاورزی و لوازم خانگی بوده و کشورهای عراق، ارمنستان، هند و ترکیه نیز از مهم‌ترین مقاصد صادراتی ما بوده‌اند.
یکی از مهم‌ترین محصولات صادراتی استان در سال 1404 که سهم قابل‌توجهی از آمار صادرات را به خود اختصاص داده بود، محصولات پتروشیمی بود که از شرکت پتروشیمی لردگان صادر می‌شد.
در سال 1404 مجموعاً 200 میلیون دلار صادرات داشتیم که 80 میلیون دلار آن مربوط به پتروشیمی لردگان و محصولاتی مانند کود شیمیایی اوره و آمونیاک بود. به‌عبارتی، پتروشیمی لردگان سهم بسیار قابل‌توجهی از صادرات استان داشت و من سهم آن را در حدود 50 درصد صادرات استان توصیف می‌کنم.
اما در سال 1405، تولید محصولات پتروشیمی لردگان به صفر رسید و این مجموعه عملاً تولیدی نداشت؛ به‌طوری‌که خط تولید آن به‌طور کامل متوقف بود. بنابراین، در سال جاری صادرات محصولات این شرکت وجود نداشت.
با توجه به این شرایط، قاعدتاً باید در سال 1405 حدود 50 درصد کاهش صادرات نسبت به مدت مشابه را تجربه می‌کردیم؛ زیرا بخش قابل‌توجهی از صادرات سال گذشته به پتروشیمی لردگان اختصاص داشت و با توقف تولید این مجموعه، آن بخش از صادرات عملاً از آمار امسال حذف شد.
با این حال، با تمهیداتی که اندیشیده شد و تسهیلاتی که گمرک استان ارائه کرد، این کاهش به حداقل رسید. اگر قرار بود صادرات پتروشیمی لردگان انجام نشود و سایر شرایط بدون تغییر باقی بماند، طبیعتاً انتظار می‌رفت افت قابل‌توجهی در صادرات داشته باشیم؛ اما با اقداماتی که انجام شد، صادرات استان در هفت‌ماهه امسال به 90 میلیون دلار رسید و بخش عمده این کاهش جبران شد.
نکته مهم این است که اگر صادرات پتروشیمی لردگان در سال 1404 را از محاسبات کنار بگذاریم و فرض کنیم در آن سال شرکتی به نام پتروشیمی لردگان وجود نداشت که صادرات انجام دهد، صادرات استان در هفت‌ماهه امسال نسبت به مدت مشابه سال گذشته 120 درصد افزایش داشته است. بنابراین، رشد 120 درصدی صادرات مربوط به مقایسه عملکرد صادراتی استان بدون در نظر گرفتن صادرات پتروشیمی لردگان در سال گذشته است.
این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا باید شرایطی را که اقتصاد کشور در آن قرار داشته نیز در نظر گرفت. جنگ رمضان اتفاق افتاد، بعد از آن جنگ هرمز اتفاق افتاد و سپس با ناترازی انرژی مواجه شدیم.
این مسائل در کنار یکدیگر شرایط دشواری را برای فعالیت‌های اقتصادی و صادراتی ایجاد کردند.
علاوه بر این، شرایط تحریم‌ها نیز بسیار سخت‌تر از شرایط دوران جنگ فیزیکی در ماه‌های اسفند، فروردین و اردیبهشت بوده است. با وجود همه این مسائل و محدودیت‌ها، صادرات استان به 90 میلیون دلار رسیده که عملکرد قابل‌توجهی محسوب می‌شود.: در حوزه واردات استان چه وضعیتی وجود داشته و چه کالاهایی وارد شده‌اند؟
همچنین گمرک استان در این بخش چه اقدام جدیدی انجام داده است؟
ربیعی: در بخش واردات نیز اتفاق بسیار خوبی افتاده است. گمرک تخصصی خودرو در استان راه‌اندازی شد و یکی از گمرکات تخصصی در زمینه واردات خودرو تعیین شد و این موضوع به تمام گمرکات کشور نیز اعلام شده است.
در هفت‌ماهه امسال، واردات استان حدود 10 هزار تن کالا به ارزش تقریبی 31 میلیون دلار بوده است. البته نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود 10 درصد کاهش واردات داشتیم؛ اما باید توجه کرد که شرایط کشور در این مدت شرایط جنگی بوده است.
نکته مهم این است که حدود 90 درصد کالاهای وارداتی ما از طریق دریا و از بندرعباس به گمرک استان ترانزیت می‌شدند؛ اما در شرایط پیش‌آمده، امکان استفاده از این مسیر نیز مانند گذشته وجود نداشت و این مسئله با محدودیت‌هایی مواجه شد.
با وجود این مسائل، با توجه به واردات خودرو و اقداماتی که انجام شد، بخشی از این کاهش جبران شد. موضوع مهم دیگر، درآمد گمرک است؛ زیرا درآمد گمرک از محل واردات محاسبه می‌شود و طبیعتاً هرچه میزان واردات بیشتر باشد، درآمد گمرک نیز افزایش پیدا می‌کند.
درآمد گمرک استان در هفت‌ماهه امسال به 800 میلیارد تومان رسیده که نسبت به مدت مشابه سال گذشته 126 درصد افزایش داشته است. این افزایش درآمد، اتفاق بسیار خوبی در عملکرد گمرک استان محسوب می‌شود.
عمده کالاهای وارداتی ما نیز شامل مواد اولیه، ماشین‌آلات و تجهیزات خطوط تولید و خودرو بوده که بیشتر از کشورهای امارات متحده عربی، چین و ترکیه وارد شده‌اند. در مجموع، این اقدامات اتفاقات بسیار خوبی در حوزه تجارت خارجی از طریق گمرک استان در سال جاری بوده است.: مهم‌ترین مقاصد صادراتی چهارمحال‌وبختیاری کدام کشورها هستند و آیا در سال جاری تغییری در این مقاصد ایجاد شده است؟
ربیعی: تقریباً به بیش از 20 کشور جهان صادرات انجام می‌شود. در حال حاضر نیز عمده کالاهای صادراتی استان به همان کشورهایی مانند عراق، ارمنستان، هند و ترکیه صادر شده است.
البته در گذشته کشورهایی مانند امارات متحده عربی نیز در میان مقاصد صادراتی ما قرار داشتند و هندوستان هم یکی از مقاصد عمده صادراتی استان بود؛ اما با توجه به مشکلاتی که در حوزه حمل‌ونقل دریایی و فعالیت در دریای خلیج فارس به وجود آمد، این موضوع بر مسیرهای صادراتی تأثیر گذاشت.
در نتیجه، بخش عمده صادرات استان به سمت غرب، شمال غرب و شمال کشور هدایت شد. در حال حاضر عراق و ارمنستان در ردیف اول و دوم مقاصد صادراتی استان قرار دارند.: آیا تمام صادراتی که از گمرک چهارمحال‌وبختیاری انجام می‌شود مربوط به تولیدات داخل استان است یا محصولات سایر استان‌ها نیز از طریق گمرک ما صادر می‌شوند؟
ربیعی: تمام صادراتی که در این مدت از گمرک استان انجام داده‌ایم، مربوط به محصولات تولیدی خود چهارمحال‌وبختیاری بوده است. البته هیچ محدودیتی وجود ندارد که تولیدکنندگان و صادرکنندگان سایر استان‌ها نتوانند صادرات محصولات خود را از طریق گمرک چهارمحال‌وبختیاری انجام دهند.
آمادگی کامل برای انجام این کار وجود دارد.
اما معمولاً فعالان اقتصادی ترجیح می‌دهند صادرات محصولات خود را از نزدیک‌ترین گمرک به محل تولید کالا انجام دهند. برای مثال، فردی که محصولش در استان دیگری تولید می‌شود، طبیعتاً تمایل بیشتری دارد که صادرات آن را از گمرک همان محل تولید انجام دهد.
این موضوع هم بر هزینه‌های حمل‌ونقل تأثیر دارد و هم باعث می‌شود صادرکننده زمان خود را از دست ندهد و فرایند صادرات برای او راحت‌تر و سریع‌تر انجام شود.
بنابراین، اگرچه گمرک استان برای پذیرش کالاهای تولیدی سایر استان‌ها نیز آمادگی دارد، اما تمام صادراتی که تاکنون در این مدت از گمرک چهارمحال‌وبختیاری انجام شده، مربوط به محصولات تولیدی خود استان بوده است.: مهم‌ترین موانع پیش روی صادرکنندگان استان چیست؟ آیا صادرکنندگان در زمینه نقل‌وانتقال پول، رفع تعهدات ارزی و ارسال کالا به بازارهای خارجی با مشکل مواجه هستند؟
ربیعی: واقعیت این است که تحریم‌ها در مشکلاتی که صادرکنندگان در زمینه بازگشت ارز حاصل از صادرات دارند، تأثیرگذار بوده است. البته یکی از مشکلاتی که فعالان اقتصادی و مراجعه‌کنندگان ما با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، مربوط به دو سه سال گذشته است و نمی‌توان گفت این مشکل صرفاً به دلیل جنگ و شرایط اخیر به وجود آمده است؛ هرچند ممکن است اکنون شدت بیشتری پیدا کرده باشد.
یکی از مهم‌ترین مشکلات، همان بحث بازگشت پول حاصل از صادرات است. واقعاً این موضوع برای صادرکنندگان مشکل ایجاد کرده است.
مشکل مهم‌تر این است که صادرکننده باید ارز حاصل از صادرات خود را به قیمت رسمی بانک مرکزی و بر اساس نرخی که در اظهارنامه صادراتی ثبت شده است، برگرداند؛ درحالی‌که این قیمت تفاوت بسیار زیادی با قیمت واقعی ارز در بازار دارد.
برای مثال، صادرکننده باید ارز خود را با نرخ حدود 170 تا 180 به بانک مرکزی تحویل دهد و معادل ریالی آن را دریافت کند؛ درحالی‌که قیمت ارز در بازار آزاد بسیار بیشتر از این میزان است.
طبیعتاً چنین اختلافی باعث می‌شود صادرات برای صادرکننده صرفه اقتصادی لازم را نداشته باشد. بنابراین، این مسئله یکی از مهم‌ترین موانع صادراتی است که می‌توانیم به آن اشاره کنیم.: از نظر زیرساخت‌های گمرکی و حمل‌ونقل، استان با چه مشکلاتی مواجه است و آیا امکانات موجود پاسخگوی نیاز صادرکنندگان است؟
ربیعی: اتفاقات بسیار خوبی در گمرک افتاده است. طی سه تا چهار سال اخیر و حتی چهار تا پنج سال گذشته، اقدامات قابل‌توجهی در این حوزه انجام شده است.
گمرک نقش بسیار مهمی در توسعه صادرات دارد. یکی از اهداف بسیار مهم گمرک، کاهش هزینه‌های تجاری است؛ زیرا هرچه هزینه‌های تجاری کمتر شود، طبیعتاً صادرات نیز مقرون‌به‌صرفه‌تر خواهد شد.
موضوع دیگر، افزایش سرعت ارسال کالا است که در بحث حمل‌ونقل اهمیت زیادی دارد. گمرک در همین راستا و برای تسهیل صادرات، اقداماتی انجام داده که نتیجه آن کاهش تشریفات اداری، کوتاه شدن زمان ترخیص و ساده‌سازی فرایندهای صادراتی بوده است.
در حال حاضر، یک صادرکننده حتی نیازی ندارد برای اظهار کالا به گمرک مراجعه کند و می‌تواند در همان منزل خود، اقدامات مربوط به اظهار کالا را انجام دهد.
از آنجا که بیشتر کالاهایی که از گمرک استان صادر می‌شوند، محصولات تولیدی خود استان هستند، این کالاها عمدتاً در مسیر زرد گمرکی بررسی می‌شوند. مسیر زرد به این معناست که نیازی به رویت فیزیکی کالا وجود ندارد.این تسهیل‌گری اتفاق بسیار خوبی بوده و فرایند صادرات را برای فعالان اقتصادی راحت‌تر کرده است.
در حال حاضر آمادگی کامل وجود دارد که خدمات صادراتی به فعالان اقتصادی ارائه شود. به هیچ عنوان این‌گونه نیست که یک فرد یا بازرگان به گمرک استان مراجعه کند و به او گفته شود امکانات لازم برای صادرات کالایش وجود ندارد و باید کالای خود را به گمرک استان دیگری ببرد.
هر فرد، فعال اقتصادی، بازرگان یا صادرکننده‌ای که به گمرک استان مراجعه کند، می‌تواند کالای خود را از طریق همین گمرک صادر کند؛ البته به شرطی که کالای موردنظر در فهرست کالاهای ممنوعه صادراتی قرار نداشته باشد.
دولت بنا بر شرایط و اقتضائات جامعه و کشور، صادرات برخی کالاها را ممنوع می‌کند تا مقدار، میزان و ارزش آن کالا در داخل کشور کنترل شود و قیمت‌ها افزایش پیدا نکند. بنابراین، محدودیت موردنظر مربوط به کالاهایی است که صادرات آن‌ها ممنوع اعلام شده است و در غیر این صورت، گمرک استان برای انجام صادرات آمادگی کامل دارد.
نکته دیگر اینکه تمام فرایندهای گمرکی به‌صورت الکترونیکی انجام می‌شوند و خدمات شبانه‌روزی نیز توسعه پیدا کرده است. منظور از توسعه خدمات شبانه‌روزی این است که ساعت کاری و میزان فعالیت همکاران ما افزایش پیدا کرده تا خدمات‌رسانی به فعالان اقتصادی با سرعت و سهولت بیشتری انجام شود.
برای مثال، سال گذشته که پتروشیمی لردگان 80 میلیون دلار صادرات داشت، همکاران ما در محل آن شرکت مستقر بودند و به‌صورت شبانه‌روزی خدمات گمرکی ارائه می‌کردند. در حوزه هوشمندسازی نیز اتفاقات بسیار خوبی افتاده است که ان‌شاءالله به توسعه پایدار و رشد تمام شاخص‌های اقتصادی استان کمک خواهد کرد.: چه سهمی از صادرات استان به محصولات خام اختصاص دارد؟
آیا این میزان قابل برآورد است و برای افزایش صادرات محصولات فرآوری‌شده و دارای ارزش افزوده، چه ظرفیتی وجود دارد؟
ربیعی: بیشتر کالاهایی که از استان صادر می‌شوند، خام نیستند و به هیچ عنوان نمی‌توان گفت تمام محصولات صادراتی استان خام هستند؛ البته محصولات نیمه‌خام نیز در میان آن‌ها وجود دارند.
در حوزه محصولات کشاورزی، یک اتفاق بسیار خوب در زمینه صادرات بادام استان افتاده است. حدود 83 درصد صادرات بادام کشور از گمرک چهارمحال‌وبختیاری انجام شده است.
این اتفاق بسیار مهمی بود؛ زیرا حدود 10 میلیون دلار صادرات مربوط به بادام از گمرک استان انجام شد و این میزان، 83 درصد صادرات کل کشور در این محصول را شامل می‌شد.حدود 95 درصد از کل بادام صادراتی نیز به کشور هندوستان ارسال شده است.
البته در این زمینه موضوع بسته‌بندی اهمیت زیادی دارد. بادام به کشور مقصد صادر می‌شود و در آنجا بسته‌بندی صورت می‌گیرد.
اگر بتوان در زمینه بسته‌بندی و انجام فعالیت‌های مرتبط با آن در داخل استان بهتر عمل کرد، قطعاً ارزش افزوده‌ای که از محل صادرات این محصول به دست می‌آید، بسیار بیشتر خواهد شد.
بنابراین، یکی از ظرفیت‌هایی که می‌توانیم در حوزه صادرات محصولات کشاورزی به آن توجه کنیم، همین موضوع بسته‌بندی و ایجاد ارزش افزوده بیشتر در داخل استان است.: با توجه به عملکرد هفت‌ماهه صادرات استان، پیش‌بینی شما از وضعیت صادرات تا پایان سال چیست و برای افزایش صادرات چه اقداماتی ضروری است؟
ربیعی: الکترونیکی کردن فرایندها کمک بسیار زیادی به تسهیل امور کرده و به‌ویژه در کاهش هزینه‌های تجاری تأثیرگذار بوده است. کاهش هزینه‌های تجاری موضوع بسیار مهمی است و در کنار آن، توسعه خدمات شبانه‌روزی نیز تأثیر زیادی در تسهیل صادرات داشته است.
اما در خصوص اقداماتی که برای افزایش صادرات انجام شده است، یکی از مهم‌ترین تسهیلاتی که گمرک ارائه کرده، کاهش هزینه‌های صادراتی است.
برای توضیح این موضوع باید اشاره کنم که به‌طور معمول، هر کالایی باید در انبار گمرک تخلیه شود؛ اما گمرک این فرایند را تغییر داده است. به این صورت که به‌جای اینکه واحد تولیدی کالای خود را به انبار گمرک منتقل کند، قبض انبار بگیرد و سپس اظهار و صادر کند، گمرک به محل همان شرکت مراجعه می‌کند.
در واقع، با این اقدام از توقف غیرضروری کالا جلوگیری شده است و ارزیابی کالا در محل کارخانه انجام می‌شود. این کار باعث شده هزینه‌های صادراتی به‌شدت کاهش پیدا کند.
موضوع دیگر، استقرار مسیرهای سبز و زرد گمرکی است. محموله‌هایی که کم‌ریسک هستند، در مسیر زرد قرار می‌گیرند و نیازی به مراجعه همکاران ما و رویت فیزیکی کالا ندارند.
در این شرایط، مراجعه‌کننده اظهار کالا را به‌صورت سیستمی انجام می‌دهد، بیجک را نیز خودش از طریق سامانه صادر می‌کند و کالا برای صادرات ارسال می‌شود. بنابراین، دیگر نیازی به طی کردن مراحل و تشریفات اضافی برای این محموله‌ها نیست.
از دیگر اقداماتی که انجام شده، تسریع در ارزیابی، کاهش زمان بازرسی‌ها و ترخیص کالا است. این اقدامات در مجموع باعث شده فرایند صادرات با سرعت بیشتری انجام شود.
موضوع مهم دیگر، توسعه پنجره واحد تجارت فرامرزی است. این سامانه باعث شده صادرکنندگان برای دریافت مجوزهای موردنیاز کالاهای خود، دیگر مجبور نباشند به‌صورت حضوری به سازمان‌های مختلف مراجعه کنند و مکاتبات کاغذی انجام دهند.برای مثال، برخی کالاها برای صادرات به مجوز نیاز دارند.
شیرخشک برای صادرات به مجوز استاندارد و مجوز بهداشت نیاز دارد و بادام نیز باید مجوز جهاد کشاورزی را دریافت کند.
در گذشته، صادرکننده باید برای دریافت این مجوزها مکاتبه می‌کرد، مدارک و نامه‌های کاغذی را به جهاد کشاورزی، استاندارد یا بهداشت می‌برد و مراحل مربوط به دریافت مجوز را به‌صورت جداگانه طی می‌کرد؛ اما اکنون این فرایند به شکل دیگری انجام می‌شود.
در حال حاضر، صادرکننده می‌تواند در همان منزل خود و از طریق سامانه، اظهار کالا را انجام دهد. به‌محض اینکه اظهار کالا ثبت می‌شود، بر اساس تعرفه کالا، درخواست مجوز به‌صورت خودکار برای سازمان‌های همجوار و مرتبط فعال می‌شود.
این سازمان‌ها شامل بهداشت، استاندارد، جهاد کشاورزی، دامپزشکی، شیلات و سایر دستگاه‌هایی هستند که متناسب با نوع کالا، صدور مجوز آن را بر عهده دارند.
پس از ثبت اظهار، کارشناس سازمان مربوطه درخواست را مشاهده می‌کند و مجوز موردنیاز را صادر می‌کند. بنابراین، دیگر لازم نیست صادرکننده برای دریافت مجوز به‌صورت حضوری مراجعه کند یا مکاتبات کاغذی انجام دهد.این هم یکی از تسهیلات مهمی است که در گمرک ارائه شده و در واقع همان توسعه پنجره واحد تجارت فرامرزی است.
در مجموع، در حوزه الکترونیکی کردن خدمات، کاهش هزینه‌های تجاری، ارزیابی در محل کارخانه، استقرار مسیرهای سبز و زرد، تسریع در ترخیص کالا و توسعه خدمات شبانه‌روزی اقدامات متعددی انجام شده است که همه این موارد در تسهیل صادرات و کاهش هزینه‌های فعالان اقتصادی مؤثر بوده‌اند.
