بارش‌های پاییزی با وجود افزایش در برخی مناطق، تنش آبی کشاورزی سمنان را برطرف نکرده است.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، بارش‌های پاییزی در استان سمنان در حالی امیدهایی را برای بهبود شرایط کشت و احیای مراتع ایجاد کرده است که بررسی داده‌های هواشناسی نشان می‌دهد نباید افزایش بارندگی نسبت به سال گذشته را به معنای عبور از شرایط کم‌آبی و خشکسالی تلقی کرد. واقعیت اقلیمی استان همچنان از تداوم کمبود بارش در بخش قابل توجهی از مناطق کشاورزی حکایت دارد.
استان سمنان که بخش وسیعی از اراضی آن در مناطق خشک و نیمه‌خشک قرار گرفته، بیش از بسیاری از مناطق کشور به میزان، پراکنش و زمان‌بندی بارش‌ها وابسته است. در چنین شرایطی، حتی افزایش مقطعی بارندگی نیز زمانی می‌تواند به بهبود پایدار وضعیت کشاورزی منجر شود که رطوبت کافی در لایه‌های خاک ذخیره شود و منابع آب مورد نیاز برای ادامه فصل زراعی تأمین باشد.
اظهارات سرپرست معاونت بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان سمنان نیز بر همین واقعیت تأکید دارد؛ به‌طوری‌که بر اساس آمارهای هواشناسی، اگرچه برخی ایستگاه‌های باران‌سنجی افزایش بیش از 100 درصدی بارش را نسبت به مدت مشابه سال گذشته ثبت کرده‌اند، اما مقایسه این میزان با میانگین بلندمدت همچنان از کمبود بارندگی در بسیاری از مراکز کشاورزی استان خبر می‌دهد.
افزایش بارش نسبت به سال گذشته؛ اما فاصله با میانگین بلندمدت پابرجاست
بهروز ارسطو، سرپرست معاونت بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان سمنان،در این رابطه با اشاره به وضعیت بارندگی‌های ابتدای سال زراعی جاری اظهار کرد: آمارهای ارائه‌شده بر اساس داده‌های هواشناسی از ابتدای مهر تا اواسط آبان استخراج شده و برای تصمیم‌گیری درباره کشت محصولات پاییزه باید شرایط هر منطقه به‌صورت جداگانه بررسی شود.
وی، با تأکید بر ضرورت پرهیز از خوش‌بینی کاذب نسبت به بارش‌های اخیر، معتقد است افزایش بارندگی در مقایسه با سال گذشته به‌تنهایی معیار مناسبی برای ارزیابی وضعیت منابع آبی نیست؛ چراکه شاخص اصلی، میزان بارش در مقایسه با میانگین بلندمدت و تأثیر آن بر رطوبت خاک و نیاز آبی محصولات است.
به گفته ارسطو، بارندگی‌های اخیر به‌ویژه در مناطق شمالی و شمال شرقی استان شرایط مساعدتری برای ذخیره رطوبت خاک و توسعه کشت دیم فراهم کرده است، اما ثبت نشدن بارش برف در ایستگاه‌های مورد بررسی و توزیع نامتوازن بارندگی‌ها همچنان از مهم‌ترین نگرانی‌های بخش کشاورزی محسوب می‌شود.
همزمانی بارش‌های قابل توجه و حتی بروز سیلاب در برخی مناطق با تداوم خشکسالی و کمبود بارندگی در بخش‌هایی از مرکز و غرب استان، نشان می‌دهد که نمی‌توان برای تمام مناطق سمنان یک نسخه واحد زراعی تجویز کرد. این تفاوت اقلیمی، ضرورت برنامه‌ریزی منطقه‌محور و مدیریت دقیق منابع آب را دوچندان کرده است.
شمال و شمال شرق؛ فرصت کشت دیم در کنار خطر فرسایش خاک
بر اساس تقسیم‌بندی سازمان جهاد کشاورزی استان سمنان، پهنه شمال و شمال شرق شامل حسین‌آباد کالپوش، رضوان، کرنگ، نردین، دیباج، شهمیرزاد و میامی در شرایط مناسب‌تری از نظر میزان بارندگی قرار دارند و میزان بارش در این مناطق بالاتر از حد نرمال گزارش شده است.
این شرایط می‌تواند فرصت مناسبی برای توسعه کشت دیم، تأمین رطوبت مورد نیاز بذرها و جوانه‌زنی محصولات پاییزه فراهم کند. همچنین افزایش رطوبت خاک در این پهنه، زمینه مناسبی برای تجدید حیات پوشش گیاهی و بهبود وضعیت مراتع پس از دوره‌های کم‌بارشی ایجاد کرده است.
با این حال، بارندگی‌های بیشتر لزوماً به معنای کاهش همه مخاطرات کشاورزی نیست. در مناطق پربارش شمالی، شدت و پراکنش نامتوازن بارندگی می‌تواند خطر فرسایش خاک، شسته شدن کودهای پایه از لایه‌های سطحی و افزایش احتمال شیوع بیماری‌های قارچی را به همراه داشته باشد؛ موضوعی که ضرورت مراقبت‌های زراعی و باغی را افزایش می‌دهد.
از این رو، کشاورزان این مناطق باید ضمن بهره‌گیری از فرصت ایجادشده برای کشت دیم، نسبت به مدیریت روان‌آب‌ها، حفظ حاصلخیزی خاک و جلوگیری از هدررفت نهاده‌های کشاورزی توجه داشته باشند. هدایت اصولی آب‌های سطحی و ذخیره‌سازی بخشی از روان‌آب‌ها نیز می‌تواند در مدیریت منابع آب منطقه مؤثر باشد.
شاهرود، دامغان و بیارجمند؛ ضرورت حفظ آمادگی برای آبیاری تکمیلی
در پهنه مرکز و شرق استان شامل شهرستان‌ها و مناطق شاهرود، بیارجمند، دامغان، مجن و آرادان، شرایط بارندگی شکننده ارزیابی شده است. در این مناطق، اگرچه بارش‌های اخیر در برخی نقاط به بهبود نسبی وضعیت رطوبتی خاک کمک کرده، اما این میزان برای اطمینان از استقرار مناسب گیاهچه‌های پاییزه کافی نیست.
در چنین شرایطی، آبیاری تکمیلی همچنان یکی از ضرورت‌های اصلی مدیریت مزارع به شمار می‌رود. تأمین رطوبت مورد نیاز در مراحل ابتدایی رشد، نقش مهمی در جوانه‌زنی، استقرار بوته‌ها و افزایش توان گیاه برای عبور از سرمای فصل زمستان دارد.
نادیده گرفتن نیاز آبی مزارع در این پهنه، به امید تداوم بارندگی‌ها، می‌تواند استقرار نامناسب گیاهچه‌ها و کاهش ظرفیت تولید در ادامه فصل زراعی را به دنبال داشته باشد. بنابراین کشاورزان باید علاوه بر توجه به پیش‌بینی‌های هواشناسی، وضعیت واقعی رطوبت خاک و نیاز آبی محصولات خود را مبنای تصمیم‌گیری قرار دهند.
مرکز و جنوب غرب؛ بارندگی کمتر از نرمال و ضرورت مدیریت آب
شرایط در پهنه مرکز و جنوب غرب استان، شامل سمنان، گرمسار، ایوانکی، افتر و سرخه، نگران‌کننده‌تر ارزیابی شده است. بر اساس گزارش سازمان جهاد کشاورزی، میزان بارندگی در این مناطق بسیار پایین و کمتر از حد نرمال بوده و رطوبت موجود در خاک برای تأمین نیاز کشت پاییزه کفایت نمی‌کند.
این وضعیت در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بخش قابل توجهی از فعالیت‌های کشاورزی این مناطق به منابع آب محدود و برنامه‌ریزی دقیق آبیاری وابسته است. در چنین شرایطی، بارش‌های پراکنده و کم‌مقدار نمی‌توانند جایگزین آبیاری برنامه‌ریزی‌شده شوند و اتکا به آن‌ها ممکن است خسارت‌هایی را در مراحل ابتدایی رشد محصولات به همراه داشته باشد.
ارسطو در همین زمینه به کشاورزان مناطق مرکزی و کم‌بارش هشدار داده است که برنامه آبیاری مزارع را صرفاً به دلیل وقوع بارندگی‌های اخیر لغو نکنند؛ زیرا بارش‌های کمتر از 10 میلی‌متر معمولاً نفوذ عمقی کافی ندارند و نمی‌توانند رطوبت مورد نیاز لایه‌های عمیق‌تر خاک را تأمین کنند.
بر این اساس، تنظیم تاریخ کاشت متناسب با شرایط اقلیمی، استفاده از روش‌های خاک‌ورزی حفاظتی، رعایت عمق مناسب کاشت و انجام آبیاری نخست در پهنه‌های مرکزی و جنوبی از جمله اقداماتی است که باید در دستور کار کشاورزان قرار گیرد. در مقابل، در مناطق پربارش شمالی نیز پاکسازی کانال‌های آبیاری و هدایت آب‌های سطحی به استخرهای ذخیره‌سازی اهمیت دارد.
باغ‌ها و مراتع؛ مراقبت در برابر بیماری، سرما و کمبود علوفه
پیامدهای شرایط اقلیمی امسال تنها به مزارع زراعی محدود نمی‌شود و بخش باغبانی، دامداری و مراتع استان نیز متناسب با میزان بارش و کاهش دما با فرصت‌ها و تهدیدهای متفاوتی روبه‌رو هستند.
در بخش باغبانی، بارندگی‌های پاییزی و کاهش دما در مناطق کوهستانی می‌تواند به تأمین نیاز سرمایی درختان کمک کند؛ نیازی که برای تنظیم چرخه رشد و باردهی بسیاری از درختان میوه اهمیت دارد. با این حال، افزایش رطوبت در باغ‌های مناطق پربارش ممکن است شرایط را برای گسترش بیماری‌های قارچی فراهم کند.
سرپرست معاونت بهبود تولیدات گیاهی سازمان جهاد کشاورزی استان سمنان در این زمینه بر ضرورت پایش مستمر باغ‌ها و انجام اقدامات پیشگیرانه تأکید کرده و احتمال شیوع بیماری‌هایی مانند سفیدک و پوسیدگی ریشه را از مخاطرات پیش‌رو دانسته است. رعایت اصول بهداشتی باغ، بررسی وضعیت درختان و انجام سم‌پاشی پیشگیرانه در صورت نیاز و با نظر کارشناسان، از اقدامات ضروری در این شرایط به شمار می‌رود.
در حوزه دام و مراتع نیز مدیریت ورود دام به مراتع شمالی استان اهمیت ویژه‌ای دارد. افزایش رطوبت و بهبود نسبی پوشش گیاهی نباید به چرای بی‌رویه منجر شود؛ زیرا حفظ پوشش گیاهی و فرصت دادن به مراتع برای بازسازی، از الزامات پایداری منابع طبیعی است.
در مناطق جنوبی نیز با توجه به وضعیت نامناسب بارش، برنامه‌ریزی برای تأمین علوفه دستی و مدیریت ذخایر خوراک دام باید با جدیت دنبال شود.
سرمازدگی و نبود ذخایر برفی؛ دو نگرانی برای ماه‌های آینده
با وجود بارندگی‌های اخیر، چشم‌انداز ماه‌های آینده نیز خالی از نگرانی نیست. یکی از مخاطرات مطرح‌شده از سوی سازمان جهاد کشاورزی، احتمال وقوع سرمازدگی زودرس و یخ‌زدگی سطح خاک برای گیاهچه‌هایی است که به‌تازگی سبز شده‌اند.
در صورت افت ناگهانی دما، محصولات پاییزه ممکن است در مراحل حساس رشد با آسیب مواجه شوند. از این رو، پایش شرایط جوی و توجه به هشدارهای هواشناسی برای کشاورزان ضروری است تا اقدامات حفاظتی متناسب با نوع محصول و شرایط هر منطقه به‌موقع انجام شود.
موضوع دیگر، ثبت نشدن برف در ایستگاه‌های مورد بررسی است؛ مسئله‌ای که از منظر تأمین منابع آبی بهاره اهمیت دارد. ذخایر برفی در مناطق مرتفع و کوهستانی یکی از مؤلفه‌های مؤثر در تغذیه منابع آب و تأمین روان‌آب‌های فصلی محسوب می‌شود و کمبود آن می‌تواند در ماه‌های آینده فشار بیشتری بر منابع آبی استان وارد کند.
همچنین احتمال افزایش آفات و علف‌های هرز در صورت تجربه زمستانی معتدل‌تر، از دیگر مخاطراتی است که باید در برنامه‌ریزی زراعی مورد توجه قرار گیرد. کشاورزان و کارشناسان بخش کشاورزی باید با پایش مزارع و باغ‌ها، از گسترش عوامل خسارت‌زا پیشگیری کنند.
آنچه از مجموع این داده‌ها و هشدارهای کارشناسی برمی‌آید، این است که بارش‌های پاییزی هرچند در برخی مناطق استان سمنان فرصت‌هایی برای بهبود وضعیت کشاورزی فراهم کرده، اما هنوز نمی‌توان از رفع تنش آبی سخن گفت. تفاوت چشمگیر وضعیت بارندگی در شمال، شرق، مرکز و جنوب غرب استان، ضرورت اتخاذ سیاست‌های متفاوت برای هر پهنه را بیش از گذشته آشکار می‌کند.
در این میان، مدیریت مصرف آب، حفظ رطوبت خاک، اصلاح الگوی کشت، توسعه روش‌های حفاظتی و ذخیره‌سازی روان‌آب‌ها باید در کنار اطلاع‌رسانی دقیق و مستمر به کشاورزان قرار گیرد. امید بستن به بارش‌های مقطعی، بدون توجه به میانگین بلندمدت و نیاز واقعی محصولات، می‌تواند تصمیم‌های زراعی را با خطا مواجه کند.
استان سمنان برای عبور موفق از سال زراعی جاری به مدیریتی نیاز دارد که نه بر مبنای خوش‌بینی ناشی از چند بارندگی، بلکه بر اساس واقعیت‌های اقلیمی هر منطقه و ظرفیت محدود منابع آب شکل گرفته باشد؛ مدیریتی که بتواند از فرصت بارش‌های شمال استان بهره ببرد و همزمان مانع تشدید خسارت‌های ناشی از کم‌آبی در مناطق مرکزی و جنوبی شود.
