مغز ما به این استراحت نیاز دارد

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، وقتی صحبت از استراحت می‌شود، معمولا خوابیدن یا دراز کشیدن به ذهنمان می‌آید و شاید چند دقیقه نشستن در سکوت یا خیره شدن به بیرون از پنجره را استراحت واقعی ندانیم. حتی ممکن است چنین لحظاتی را بی‌فایده و اتلاف وقت تلقی کنیم.

اما پژوهش‌های علوم اعصاب چیز دیگری می‌گویند؛ این دوره‌های آرامش در حالت بیداری می‌توانند برای مغز اهمیت داشته باشند و در فرایند تثبیت اطلاعات و تقویت حافظه نقش ایفا کنند. بر اساس یافته‌های پژوهش‌های علوم اعصاب، مغز در دقایق سکوت و آرامش، فعالانه به تثبیت اطلاعات تازه‌آموخته می‌پردازد؛ فرایندی که در برخی موارد حتی با خواب قابل‌مقایسه است.

این یافته‌ها می‌توانند نگاه ما به مفهوم بهره‌وری و اهمیت لحظات سکوت در طول روز را دگرگون کنند. تحقیقات نشان می‌دهد «استراحت آرام» می‌تواند در تثبیت اطلاعات و تقویت حافظه نقش داشته باشد.

طبق نتایج پژوهش‌ها، افراد معمولا زمانی که پس از یادگیری چند دقیقه را به استراحت آرام اختصاص می‌دهند، اطلاعات بیشتری را به خاطر می‌سپارند در مقایسه با زمانی که بلافاصله درگیر فعالیتی می‌شوند که به تمرکز ذهنی نیاز دارد. البته شدت این اثر در گروه‌های مختلف یکسان نبوده است.

در یکی از مطالعات، این مزیت در بزرگسالان جوان سالم ضعیف‌تر مشاهده شد اما حتی پس از گذشت هفت روز از یادگیری نیز در مجموع اثر مثبت استراحت آرام بر حافظه دیده شد. مغز در زمان استراحت چه می‌کند؟

استراحت آرام به این معنا نیست که مغز کاملاً از کار می‌ایستد. برعکس، بعد از یادگیری، مغز ممکن است در همین دقایق آرام، اطلاعات تازه را دوباره مرور و پردازش کند؛ انگار مطالبی را که به‌تازگی یاد گرفته‌ایم، بدون اینکه آگاهانه تلاش کنیم، در ذهن مرور می‌کند.

به این فرایند «بازفعال‌سازی عصبی» می‌گویند. در این حالت، الگوهای فعالیت مغز که هنگام یادگیری شکل گرفته‌اند دوباره فعال می‌شوند و به مغز کمک می‌کنند اطلاعات جدید را بهتر در حافظه تثبیت کند.

این فرایند به‌ویژه با فعالیت هیپوکامپ و ارتباط آن با بخش‌هایی از قشر مغز در ارتباط است. هیپوکامپ یکی از بخش‌های مهم مغز در شکل‌گیری و تثبیت خاطرات جدید است.

پژوهش‌ها نشان داده‌اند که حتی در چند دقیقه استراحت آرام پس از یادگیری، فعالیت‌های مرتبط با اطلاعات تازه می‌توانند دوباره در هیپوکامپ و قشر مغز ظاهر شوند. هرچه این بازفعال‌سازی بیشتر باشد، در برخی مطالعات یادگیری و تثبیت مهارت‌ها نیز بهتر بوده است.

یکی دیگر از دلایلی که می‌تواند نقش استراحت آرام را در تقویت حافظه توضیح دهد، کاهش ورود اطلاعات و فعالیت‌های جدید به مغز است. وقتی بلافاصله پس از یادگیری سراغ فعالیت ذهنی دیگری می‌رویم، مغز هم‌زمان درگیر پردازش اطلاعات تازه می‌شود و این اطلاعات می‌توانند با مطالب قبلی تداخل ایجاد کنند.

در مقابل، استراحت آرام فرصت بیشتری برای پردازش و تثبیت اطلاعات تازه‌آموخته‌شده فراهم می‌کند. البته استراحت مفید لزوماً به معنای خالی کردن کامل ذهن یا تلاش برای فکر نکردن نیست؛ بلکه حتی در این زمان نیز ممکن است افکار درونی جریان داشته باشند و نوع و میزان آن‌ها بر فرایند تثبیت حافظه اثر بگذارد.

خواب تنها راه تثبیت حافظه نیست خواب همچنان یکی از مهم‌ترین حالت‌های شناخته‌شده برای تثبیت و سازمان‌دهی حافظه اس، اما شواهد نشان می‌دهند بخشی از این فرایند می‌تواند در بیداری و هنگام استراحت آرام نیز رخ دهد. بهتر است استراحت آرام و خواب را دو حالت کاملا مشابه ندانیم؛ بلکه هر دو می‌توانند در مراحل مختلف فرایند تثبیت حافظه نقش داشته باشند.

مرورهای علمی نیز تأکید می‌کنند که سازوکارهای مرتبط با بازفعال‌سازی حافظه و فعالیت هیپوکامپ فقط مختص خواب نیستند و در بیداری آرام نیز دیده می‌شوند. نکته مهم این که نمی‌توان گفت «چند دقیقه استراحت بیداری دقیقا به اندازه یک شب خواب مؤثر است»؛ چنین برداشتی بیش از شواهد موجود است.

شواهد فعلی از این ایده حمایت می‌کنند که استراحت آرام، در کنار خواب، می‌تواند به تثبیت حافظه کمک کند.