«تهران - تل‌آویو» چگونه جنگ تحمیلی 12 روزه را روایت می‌کند؟

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، کتاب «تهران - تل‌آویو» از اولین آثار داستانی درباره جنگ تحمیلی 12 روزه است که برای گروه سنی نوجوان به قلم محمدرضا قربانی نوشته و از سوی دفتر نشر معارف منتشر شده است. کتاب که به سبک کمیک استریپ تدوین شده، تلاش دارد یکی از حساس‌ترین برهه‌های تاریخ معاصر ایران را برای نسل جدید به تصویر بکشد.

نویسنده برای روایت این جنگ، از دل ماجرا شروع نمی‌کند، او ضمن اشاره به برخی از رویدادها و نگاه استعماری آمریکا و اسرائیل، تلاش دارد توجه نسل جدید را به این موضوع سوق دهد که این دشمنی از کجا نشات می‌گیرد و چرا مذاکره با آمریکایی‌ها هیچ وقت به نتیجه نمی‌رسد؟

کتاب جدید قربانی پرده از روایتی برمی‌دارد که در آن، دیپلماسی به پوششی برای غافلگیری و حمله تبدیل می‌شود. داستان از نقشه‌ای آغاز می‌شود که به روایت کتاب، آمریکا و اسرائیل مدت‌ها پیش برای به زانو درآوردن ایران طراحی کرده بودند؛ نقشه‌ای که سرانجام در خرداد 1404، هم‌زمان با مذاکرات، با حمله نظامی اسرائیل به خاک ایران وارد مرحله اجرا شد.

اما محاسبه مهاجمان یک نقص بزرگ داشت: ایران قرار نبود تسلیم شود.

جنگ‌ها همیشه پیش از نخستین انفجار آغاز می‌شوند؛ گاهی در اتاق‌های بسته تصمیم‌گیری، گاهی پشت لبخندهای دیپلماتیک و گاهی در سکوتی که پیش از هجوم بر یک سرزمین سایه می‌اندازد. آنچه در لحظه حمله به چشم می‌آید، تنها پایان یک زنجیره از تصمیم‌هاست.

کتاب «تهران ـ تل‌آویو» از همین نقطه وارد میدان می‌شود: از جایی که جنگ، دیگر صرفاً رویارویی سلاح‌ها نیست، بلکه جدال اراده‌ها، محاسبات و روایت‌هاست.

این اثر 30 صفحه‌ای در قالب کمیک‌استریپ، به سراغ یکی از پرتنش‌ترین فصل‌های تاریخ معاصر خاورمیانه می‌رود، اما اهمیت کتاب را نباید فقط در موضوع ملتهب آن جست‌وجو کرد. «تهران ـ تل‌آویو» می‌کوشد روایتی فشرده و تصویری از این مقطع ارائه دهد؛ روایتی که از منظر نویسنده ایرانی نوشته شده و پایان آن را ایستادگی ایران تفسیر می‌کند.

در سنت نقد ادبیات جنگ در جهان، از «در جبهه غرب خبری نیست» رمارک تا «ماوس» آرت اشپیگلمن و «پرسپولیس» مرجان ساتراپی، پرسش اصلی این بوده است: چگونه می‌توان خشونت و ویرانی را به روایت تبدیل کرد بی‌آنکه در دام شعار یا گزارش خشک افتاد؟ این کتاب تلاش می‌کند پاسخی ایرانی و تصویری به همین پرسش بدهد.

دیپلماسی در سایه موشک‌ها

روایت کتاب ماجرا را به لحظه نخستین حمله محدود نمی‌کند. داستان از سال‌های پیش از 7 اکتبر 2023 آغاز می‌شود؛ جایی که نویسنده می‌کوشد پیش‌زمینه‌ای از تنش‌های فزاینده منطقه‌ای، رقابت‌ها، برنامه‌های نظامی و هم‌زمان مسیرهای دیپلماتیک را ترسیم کند.

به روایت اثر، مذاکرات ایران و آمریکا هم‌زمان با آماده‌سازی نظامی پیش می‌رفت و حمله اسرائیل به اهدافی در ایران در میانه روند مذاکرات در خرداد 1404 رخ داد؛ حمله‌ای که به شهادت شماری از فرماندهان نظامی، دانشمندان و غیرنظامیان منجر شد.

از منظر نقد روایی، این انتخاب مناسبی است؛ زیرا جنگ را از لحظه شلیک آغاز نمی‌کند، بلکه آن را محصول یک فرایند می‌داند. در قاب‌های آغازین، خواننده با میزهای مذاکره، نقشه‌ها و سایه تهدید مواجه است؛ فضایی که رفته‌رفته تیره‌تر می‌شود.

این‌جا ظرفیت مهم ادبیات جنگ آشکار می‌شود: تقابل میان زبان و عمل.

زبان دیپلماسی از تفاهم و گفت‌وگو سخن می‌گوید، اما صدای انفجار معنای واژه‌ها را زیر سؤال می‌برد. نویسنده این لحظه گسست را با قاب‌های بزرگ، کنتراست شدید و سکوت‌های روایی به تصویر می‌کشد: دود، آوار و آسمانی روشن‌شده از انفجار.

به‌جای توضیح، نشان می‌دهد. قهرمان این روایت، ایستادگی است

در بسیاری از آثار ماندگار ادبیات جنگ، قهرمان الزاماً کسی نیست که زخمی نمی‌شود؛ قهرمان کسی است که با وجود آسیب، توان ادامه دادن را از دست نمی‌دهد. همین منطق در قلب «تهران ـ تل‌آویو» قرار دارد.

در پرده دوم کتاب، روایت وارد فاز تبادل آتش می‌شود: حملات موشکی و پهپادی متقابل که طی 12 روز ادامه داشت و شهرهایی در هر دو طرف را تحت تأثیر قرار داد. کادرها میان تهران و تل‌آویو رفت‌وبرگرد می‌کنند؛ تکنیکی آشنا در سینمای جنگ و کمیک‌های نظامی که حس هم‌زمانی و فراگیری درگیری را منتقل می‌کند.

در ادامه، ورود مستقیم آمریکا از طریق حمله به تأسیسات هسته‌ای ایران در فردو، نطنز و اصفهان و سپس پاسخ‌های بعدی، به‌عنوان اوج‌گیری منازعه به تصویر درمی‌آید؛ مرحله‌ای که به گفته بسیاری از ناظران بین‌المللی، خطر گسترش منطقه‌ای جنگ را به‌طور جدی افزایش داد.

در روایت کتاب، هر ضربه انتظار پاسخ را برمی‌انگیزد و ریتم اثر تندتر می‌شود. نویسنده مسیر را به سوی آتش‌بسی می‌برد که با میانجی‌گری‌های بین‌المللی برقرار شد و آن را از منظر ایران روایت می‌کند.

از منظر نقد بی‌طرفانه باید گفت ارزیابی نتایج این جنگ کوتاه در میان تحلیل‌گران همچنان محل اختلاف است و هر طرف روایت خود را دارد، در حالی که هزینه‌های انسانی و مادی قابل توجهی نیز گزارش شده است. چرا کمیک‌استریپ برای روایت جنگ؟

شاید در نگاه نخست، قالب کمیک‌استریپ برای موضوعی به سنگینی جنگ انتخابی غیرمنتظره به نظر برسد. چگونه می‌توان چنین تجربه‌ای را در 30 صفحه جای داد؟

پاسخ در منطق روایت تصویری نهفته است. کمیک‌استریپ می‌تواند آنچه را در نثر به توصیف‌های طولانی نیاز دارد، در یک قاب متراکم کند: چهره‌ای نگران، آسمانی آشفته، لحظه شلیک یا فاصله میان سکوت و انفجار.

در این قالب، صفحه به میدان نبردی کوچک تبدیل می‌شود؛ قاب‌ها همچون لحظه‌هایی از یک تاریخ پرشتاب کنار هم قرار می‌گیرند و فاصله میان خبر و تجربه را کاهش می‌دهند. همین ویژگی، «تهران ـ تل‌آویو» را برای مخاطبانی که شاید به سراغ کتاب‌های مفصل تاریخی یا تحلیل‌های نظامی نروند، به اثری قابل‌دسترس و جذاب تبدیل می‌کند؛ به‌ویژه برای مخاطب جوان عادت‌کرده به روایت تصویری.

البته فشردگی، هم فرصت است و هم محدودیت. فرصت است چون خواننده را خسته نمی‌کند.

محدودیت است چون ناگزیر بسیاری از لایه‌های سیاسی، حقوقی و انسانی منازعه ــ از جمله رنج غیرنظامیان در هر دو سو و پیامدهای منطقه‌ای ــ مجال پرداخت نمی‌یابند. در این معنا، کتاب بیش از آن‌که تاریخ جامع جنگ باشد، یک «روایت حافظه» است.

از آتش‌بس تا حافظه جمعی

جنگ با اعلام آتش‌بس پایان می‌یابد، اما روایت آن تازه آغاز می‌شود. ملت‌ها پس از هر جنگ با پرسش‌هایی دشوار روبه‌رو هستند: چه اتفاقی افتاد؟

چرا رخ داد؟ و چگونه باید آن روزها را برای نسل بعد بازگو کرد؟

«تهران ـ تل‌آویو» پاسخی روایی به همین نیاز است؛ تلاشی برای ثبت جنگ 12 روزه از نگاه نویسنده و پیوند دادن حادثه از مرز خبر روز به حافظه جمعی.

30 صفحه شاید برای بازگویی تمام ابعاد یک جنگ کافی نباشد؛ اما می‌تواند دریچه‌ای باشد به سوی فهم 12 روزی که خاورمیانه را تکان داد.