رشت- ضعف برندسازی و چالش‌های بازار سنتی، تحول در صنعت چای را ضروری کرده است؛ شناسنامه دیجیتال می‌تواند به شفافیت بازار و افزایش درآمد چایکاران کمک کند.
به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، صنعت چای گیلان، به عنوان یکی از مهم‌ترین ظرفیت های کشاورزی و اقتصادی شمال کشور، برای عبور از چالش‌های بازار و دستیابی به ارزش افزوده بیشتر، نیازمند بهره‌گیری از فناوری‌های نوین و ایجاد شفافیت در زنجیره تولید تا مصرف است؛ مسیری که با هوشمندسازی فرآیندهای تولید، فرآوری و عرضه و ایجاد امکان ردیابی محصول از باغ تا فنجان، می‌تواند به ارتقای اعتماد مصرف کنندگان، تقویت برند چای ایرانی و بهبود درآمد چایکاران منجر شود.
در شرایطی که اصالت، سلامت و قابلیت ردیابی محصولات کشاورزی به یکی از معیارهای مهم رقابت در بازارهای داخلی و بین‌المللی تبدیل شده است، ایجاد «شناسنامه دیجیتال» برای چای گیلان می‌تواند راهکاری مؤثر برای معرفی هویت محصول، ثبت اطلاعات مربوط به محل تولید، مراحل برداشت و فرآوری و نتایج آزمایش‌های سلامت محصول باشد.
چنین رویکردی علاوه بر کمک به تشخیص چای اصیل ایرانی، زمینه را برای توسعه برندسازی منطقه‌ای، تقویت جایگاه تعاونی‌های چای و حرکت از فروش فله‌ای به سمت عرضه محصولات باکیفیت و ارزش افزوده بالاتر فراهم می‌کند.
با این حال، تحقق این ظرفیت به فراهم شدن زیرساخت‌های فنی، مشارکت چایکاران، همکاری کارخانه‌های چای‌سازی و ایجاد سازوکاری مطمئن برای ثبت و تأیید اطلاعات نیاز دارد. در این میان، تعاونی‌های چای می‌توانند با تجمیع اطلاعات تولیدکنندگان و تسهیل دسترسی آنان به فناوری‌های نوین، نقشی کلیدی در هوشمندسازی زنجیره ارزش این محصول راهبردی ایفا کنند.
شناسنامه دیجیتال؛ حلقه مفقوده زنجیره ارزش چای
در همین زمینه، «محمود هوشیارفرد» عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان، اظهار کرد: یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت چای، فاصله میان تولیدکننده و بازار مصرف است؛ فاصله‌ای که در بسیاری از موارد موجب می‌شود هویت محصول، کیفیت تولید و ارزش واقعی آن در فرآیند عرضه نهایی به‌درستی منعکس نشود.
وی ادامه داد: در ساختار سنتی بازار چای، کشاورز محصول خود را به کارخانه تحویل می‌دهد، اما اطلاعات مربوط به باغ، شرایط تولید و ویژگی‌های کیفی محصول لزوماً تا مرحله بسته‌بندی و عرضه به مصرف کننده منتقل نمی‌شود. در نتیجه، ارتباط میان چایکار، کارخانه، شبکه توزیع و خریدار نهایی محدود باقی می‌ماند.
هوشیارفرد گفت: هوشمندسازی زنجیره ارزش می‌تواند این فاصله را کاهش دهد. ایجاد «شناسنامه دیجیتال» برای چای، یکی از راهکارهایی است که امکان ثبت و انتقال اطلاعات محصول را در مراحل مختلف تولید، فرآوری، بسته‌بندی و عرضه فراهم می‌کند.
وی ادامه داد: در این الگو، هر محصول یا محموله چای با یک شناسه منحصر به فرد، مانند کد QR، مشخص می‌شود و مصرف‌کننده با اسکن آن می‌تواند به اطلاعات ثبت‌شده درباره مبدأ تولید، زمان برداشت، کارخانه فرآوری کننده، مشخصات محصول و نتایج آزمایش‌های سلامت محصول دسترسی پیدا کند. وی گفت: این اطلاعات، در صورت طراحی صحیح سامانه و اعتبارسنجی داده‌ها، می‌تواند به ابزاری برای افزایش اعتماد مصرف‌کنندگان و تقویت جایگاه چای ایرانی در بازار تبدیل شود.
هوشیارفرد تصریح کرد: البته اعتبار چنین شناسنامه‌ای به صحت اطلاعات ثبت‌شده وابسته است؛ بنابراین، صرف درج یک کد روی بسته‌بندی برای تضمین اصالت محصول کافی نیست و باید سازوکاری مشخص برای ثبت، تأیید و به‌روزرسانی داده‌ها وجود داشته باشد.
از اطلاعات باغ تا شناسنامه سلامت محصول
وی گفت: شناسنامه دیجیتال چای می‌تواند مجموعه‌ای از اطلاعات مرتبط با مراحل مختلف تولید و فرآوری را در بر بگیرد؛ اطلاعاتی که در صورت ثبت دقیق و تأیید معتبر، امکان شناخت بهتر محصول را برای خریدار فراهم می‌کند.
هوشیارفرد ادامه داد: در بخش نخست، اطلاعات جغرافیایی باغ شامل محل تولید، منطقه کشت و ویژگی‌های محیطی ثبت می‌شود. این داده‌ها می‌تواند به معرفی ظرفیت‌های چای‌خیز گیلان و برجسته سازی تفاوت‌های منطقه‌ای در تولید چای کمک کند.
وی گفت: در بخش دوم، اطلاعات مربوط به مدیریت باغ، از جمله زمان برداشت، عملیات به زراعی و سوابق استفاده از نهاده‌های کشاورزی، قابل ثبت است. چنین اطلاعاتی در کنار مستندات و آزمایش‌های معتبر می‌تواند به ارزیابی بهتر وضعیت تولید و رعایت الزامات بهداشتی کمک کند.
هوشیار فرد اضافه کرد: بخش سوم به فرآوری اختصاص دارد. زمان ورود برگ سبز به کارخانه، مراحل فرآوری شامل شرایط خشک‌کردن، درجه‌بندی و مشخصات محموله از جمله داده‌هایی است که می‌توان در سامانه ردیابی محصول ثبت کرد.
وی گفت: همچنین، نتایج آزمایش‌های معتبر درباره باقی‌مانده سموم شیمیایی، فلزات سنگین و سایر شاخص‌های مرتبط با سلامت محصول، در صورت انجام آزمایش و تأیید مراجع صلاحیت‌دار، می‌تواند در شناسنامه دیجیتال درج شود. به این ترتیب، شناسنامه دیجیتال صرفاً یک ابزار تبلیغاتی نخواهد بود، بلکه می‌تواند به زیرساختی برای مستندسازی کیفیت، افزایش شفافیت و ایجاد ارتباط مؤثرتر میان تولیدکننده و مصرف‌کننده تبدیل شود.
مقابله با تقلب و تقویت اعتماد به چای ایرانی یکی از ظرفیت‌های مهم شناسنامه دیجیتال در صنعت چای، کمک به ردیابی محصول، شفافیت بازار و مقابله با عرضه محصولات تحت عناوین غیرواقعی است.
هوشیار فرد اضافه کرد: در بازاری که مصرف‌کننده همواره امکان تشخیص دقیق مبدأ و ترکیبات محصول را ندارد، وجود اطلاعات قابل استعلام می‌تواند به شناسایی بهتر محصول و کاهش زمینه‌های عرضه چای با هویت نامشخص کمک کند. ترکیب چای ایرانی با چای خارجی و عرضه محصول نهایی تحت عنوان چای خالص ایرانی، از جمله نگرانی‌هایی است که ضرورت تقویت سازوکارهای نظارتی و رهگیری را برجسته می‌کند.
وی گفت: البته شناسنامه دیجیتال به‌تنهایی نمی‌تواند همه اشکال تقلب را از بین ببرد و اثربخشی آن به کنترل زنجیره تأمین، نظارت بر واحدهای فرآوری و بسته‌بندی و تطبیق اطلاعات ثبت‌شده با واقعیت وابسته است. برای نمونه، اگر اطلاعات هر محموله از زمان تحویل برگ سبز به کارخانه تا مرحله بسته‌بندی ثبت و کنترل شود، امکان بررسی منشأ محصول و تطبیق اطلاعات درج‌شده روی بسته با سوابق تولید افزایش می‌یابد.
هوشیارفرد ادامه داد: در این میان، استفاده از فناوری‌هایی مانند بلاک‌چِین نیز می‌تواند در برخی الگوهای اجرایی به ثبت سوابق و دشوارتر شدن تغییر غیرمجاز اطلاعات کمک کند؛ با این حال، این فناوری به‌تنهایی صحت داده‌های اولیه را تضمین نمی‌کند و همچنان به سازوکارهای معتبر نظارتی نیاز است. در نهایت، هدف اصلی باید ایجاد سامانه‌ای باشد که مصرف‌کننده بتواند با اطمینان بیشتری درباره منشأ محصول، فرآیند تولید و مستندات سلامت آن تصمیم بگیرد.
شناسنامه دیجیتال؛ فرصتی برای توسعه صادرات چای گیلان
وی گفت: بازارهای بین‌المللی محصولات کشاورزی، علاوه بر کیفیت، به شفافیت زنجیره تأمین، قابلیت رهگیری و انطباق با استانداردهای بهداشتی توجه دارند. از این منظر، هوشمندسازی زنجیره ارزش چای می‌تواند یکی از ابزارهای تقویت توان رقابتی تولیدکنندگان و صادرکنندگان ایرانی باشد.
هوشیارفرد اضافه کرد: صادرکننده‌ای که بتواند اطلاعات مستند مربوط به مبدأ تولید، فرآوری، مشخصات محموله و نتایج آزمایش‌های معتبر را در اختیار خریدار خارجی قرار دهد، از امکان بیشتری برای اثبات ویژگی‌های محصول خود برخوردار خواهد بود. این موضوع به‌ویژه در بازارهایی اهمیت دارد که خریداران برای واردات محصولات غذایی، مستندات مشخصی درباره سلامت، کیفیت و قابلیت ردیابی مطالبه می‌کنند.
وی ادامه داد: با این حال، شناسنامه دیجیتال جایگزین الزامات قانونی صادرات، گواهی‌های بهداشتی و استانداردهای کشور مقصد نیست؛ بلکه می‌تواند ابزاری مکمل برای سازمان‌دهی اطلاعات و تسهیل ارائه مستندات مورد نیاز باشد. چای گیلان با برخورداری از سابقه تولید، ویژگی‌های کیفی و ظرفیت‌های شناخته‌شده در مناطق چای‌خیز، امکان بهره‌گیری از این رویکرد را دارد.
عضو هیئت مدیره موسسه تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان افزود: ثبت و معرفی ویژگی‌های منطقه‌ای و فرآیند تولید می‌تواند به توسعه برندهای تخصصی و متمایز شدن محصولات در بازارهای هدف کمک کند. در این مسیر، لازم است نظام ردیابی محصول به‌گونه‌ای طراحی شود که اطلاعات آن برای خریداران داخلی و خارجی چای قابل فهم، مستند و متناسب با الزامات بازار مقصد باشد.
تعاونی‌های چای؛ محور اجرای طرح هوشمندسازی
وی گفت: یکی از مسائل مهم در اجرای طرح‌های هوشمندسازی کشاورزی در گیلان، خُرد بودن اراضی و دشواری دسترسی مستقیم همه کشاورزان به زیرساخت‌های فناوری است. بسیاری از چایکاران، به‌ویژه بهره‌بردارانی که در مقیاس کوچک یا متوسط فعالیت می‌کنند، ممکن است امکان یا انگیزه کافی برای ثبت مستقل و مستمر اطلاعات تولید را نداشته باشند.
هوشیارفرد ادامه داد: از این رو، اجرای طرحی که مسئولیت کامل ثبت داده‌ها را بر عهده تک‌تک کشاورزان بگذارد، می‌تواند با موانع اجرایی روبه‌رو شود. در چنین شرایطی، تعاونی‌های چای می‌توانند نقش واسطه‌ای مؤثر میان چایکاران، کارخانه‌ها و سامانه‌های هوشمند ایفا کنند.
وی گفت: تعاونی‌ها با ایجاد بسترهای مشترک برای ثبت اطلاعات، ارائه آموزش‌های لازم و کمک به تجمیع داده‌های تولیدکنندگان می‌توانند هزینه اجرای طرح را کاهش دهند و امکان مشارکت گسترده‌تر چایکاران را فراهم کنند. در این الگو، کشاورزان اطلاعات ضروری مربوط به باغ و عملیات تولید را ثبت می‌کنند و تعاونی‌ها پس از بررسی و تأیید اطلاعات در حدود مسئولیت و اختیارات خود، آن را در اختیار سامانه ردیابی قرار می‌دهند.
هوشیارفرد تصریح کرد: کارخانه‌های چای‌سازی نیز باید اطلاعات مربوط به ورود برگ سبز، فرآیند تولید، تفکیک محموله‌ها و بسته‌بندی را به سامانه متصل کنند تا ارتباط میان اطلاعات مزرعه و محصول نهایی حفظ شود. در کنار این اقدامات، نهادهای مسئول باید استانداردهای ثبت داده، ضوابط تأیید اطلاعات، الزامات حفظ حریم خصوصی و چارچوب نظارت بر عملکرد سامانه را مشخص کنند.
وی گفت: تقسیم روشن مسئولیت‌ها میان کشاورزان، تعاونی‌ها، کارخانه‌ها و دستگاه‌های نظارتی، یکی از پیش‌شرط‌های موفقیت چنین طرحی است. برندسازی منطقه‌ای؛ مسیر افزایش ارزش افزوده یکی از فرصت‌های مهم هوشمندسازی زنجیره ارزش چای، فراهم شدن امکان معرفی دقیق‌تر ویژگی‌های محصولات مناطق مختلف گیلان است.
هوشیارفرد تصریح کرد: مناطق چای‌خیز استان از نظر شرایط محیطی، زمان برداشت، شیوه‌های تولید و ویژگی‌های محصول تفاوت‌هایی دارند که در صورت مستندسازی و ارزیابی صحیح می‌توانند به بخشی از هویت تجاری چای تبدیل شوند. شناسنامه دیجیتال این امکان را فراهم می‌کند که محصول با اطلاعات دقیق‌تری درباره محل تولید و فرآوری به بازار عرضه شود و مصرف‌کننده بتواند میان محصولات مختلف انتخاب آگاهانه‌تری داشته باشد.
برای مثال، یک تعاونی می‌تواند با رعایت ضوابط فنی و تجاری، محصولی با مبدأ مشخص و ویژگی‌های کیفی تأییدشده را تحت برند اختصاصی خود عرضه کند. در این صورت، ارزش محصول تنها به وزن و حجم تولید محدود نمی‌شود، بلکه اصالت، کیفیت مستند و اعتبار برند نیز در ارزش‌گذاری آن نقش پیدا می‌کند.
چنین رویکردی می‌تواند انگیزه تولیدکنندگان را برای بهبود کیفیت، رعایت اصول صحیح مدیریت باغ و توجه بیشتر به سلامت محصول افزایش دهد.
وی افرود: البته افزایش قیمت محصول شناسنامه‌دار، نتیجه‌ای خودکار نیست و به پذیرش بازار، اعتبار اطلاعات، کیفیت واقعی محصول، هزینه اجرای سامانه و توان بازاریابی تولیدکنندگان بستگی دارد. از این رو، اجرای طرح باید با برنامه‌ریزی برای توسعه بازار، معرفی برند و ایجاد ارتباط با فروشگاه‌های زنجیره‌ای، شبکه‌های توزیع و صادرکنندگان همراه باشد.
شناسنامه دیجیتال چای نیازمند اعتبار و زیرساخت‌های اجرایی است
«حبیب جهانساز» رئیس سازمان چای کشور، با اشاره به اقدامات انجام شده در زمینه الکترونیکی سازی فرآیندهای مرتبط با صنعت چای اظهار کرد: حذف دفترچه های کاغذی و الکترونیکی‌سازی فرآیند خرید تضمینی برگ سبز چای از چند سال گذشته در دستور کار سازمان چای کشور قرار گرفته و این سازمان در این زمینه پیشگام بوده است.
وی افزود: در حال حاضر سامانه‌ای برای ثبت اطلاعات چایکاران فعال است که اطلاعاتی از جمله سطح زیر کشت، میزان خرید برگ سبز و درجه بندی محصول در آن ثبت و نگهداری می‌شود.
رئیس سازمان چای کشور با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای ساماندهی بازار چای و مقابله با عرضه محصولات مخلوط و وارداتی به نام چای خالص ایرانی بیان کرد: توسعه برندسازی دیجیتال و ارتقای فناوری‌های فرآوری می‌تواند نقش مؤثری در افزایش ارزش افزوده چای تولید داخل داشته باشد.
جهانساز حمایت اعتباری از تعاونی‌های چای را یکی از الزامات تحقق این هدف دانست و تصریح کرد: از طریق صندوق حمایت از توسعه چای و با تجهیز تعاونی‌ها به فناوری‌های جدید، می‌توان زمینه ارتقای فرآیند تولید و بسته‌بندی را فراهم کرد.
وی ادامه داد: تولیدکنندگان با بهره‌مندی از تسهیلات و امکانات مورد نیاز برای برندسازی، قادر خواهند بود محصولات خود را متناسب با کیفیت واقعی به بازار عرضه کنند و به جای فروش فله‌ای، سهم بیشتری از ارزش افزوده محصول را به دست آورند.
رئیس سازمان چای کشور همچنین با اشاره به خرد بودن بسیاری از باغ‌های چای و محدودیت زیرساخت‌های موجود در برخی مناطق روستایی تصریح کرد: استفاده از ظرفیت بانک‌های عامل، صندوق حمایت از توسعه چای و تسهیلات پیش‌بینی‌شده می‌تواند بخشی از موانع تجهیز تعاونی‌ها به فناوری‌های نوین و مشارکت چایکاران در این طرح را برطرف کند.
جهانساز در پایان با تأکید بر ضرورت فراهم‌سازی الزامات اجرایی طرح شناسنامه دیجیتال چای گفت: این طرح باید از اعتبار مشخص، برنامه زمان‌بندی مدون، اهداف قابل اندازه‌گیری و سازوکار نظارتی برخوردار باشد تا امکان ارزیابی روند اجرا و میزان تحقق اهداف آن فراهم شود.
اجرای آزمایشی شناسنامه دیجیتال چای در گیلان را پیگیری می‌کنیم
«سید کریم معصومی»، با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای ساماندهی زنجیره تولید و عرضه چای اظهار کرد: اجرای آزمایشی طرح شناسنامه دیجیتال چای در گیلان از موضوعاتی است که با استفاده از ظرفیت‌های نظارتی و تقنینی مجلس و با همکاری وزارت جهاد کشاورزی، سازمان چای کشور، تعاونی‌های چایکاران و سایر دستگاه‌های مرتبط پیگیری خواهد شد.
وی افزود: تدوین برنامه اجرایی، تعیین مناطق پایلوت، تأمین منابع مالی و ایجاد زیرساخت‌های لازم برای ثبت و رهگیری محصول از باغ تا کارخانه و بازار، از محورهای اصلی اجرای این طرح به شمار می‌رود.
نماینده مردم فومن و شفت در مجلس با تأکید بر ضرورت مشارکت چایکاران در اجرای این طرح بیان کرد: حمایت اعتباری از تعاونی‌های چایکاران برای تجهیز به فناوری‌های نوین و تسهیل مشارکت باغداران خرد نیز از طریق بررسی بودجه‌های سنواتی و بهره‌گیری از ابزارهای نظارتی مجلس دنبال می‌شود.
معصومی با اشاره به نقش شناسنامه دیجیتال در افزایش شفافیت بازار چای گفت: ثبت دقیق اطلاعات تولید، فرآوری و عرضه، امکان شناسایی منشأ و اصالت محصول را افزایش می‌دهد و می‌تواند از عرضه چای خارجی به نام چای خالص ایرانی جلوگیری کند؛ همچنین زمینه عرضه محصول متناسب با کیفیت واقعی آن را فراهم می‌سازد.
وی با بیان اینکه موفقیت این طرح به مجموعه‌ای از اقدامات مکمل وابسته است، تصریح کرد: شناسنامه دیجیتال زمانی اثربخش خواهد بود که در کنار نظارت دقیق بر بازار، حمایت مالی از تولیدکنندگان، توسعه برندسازی و گسترش بسترهای فروش دیجیتال نیز مورد توجه قرار گیرد.
نماینده مردم فومن و شفت در مجلس تصریح کرد: پیگیری اجرای آزمایشی شناسنامه دیجیتال چای در گیلان می‌تواند زمینه‌ساز افزایش شفافیت در بازار، تقویت برند چای ایرانی و بهبود شرایط اقتصادی چایکاران باشد.
شناسنامه دیجیتال باید به افزایش درآمد چایکار منجر شود
پذیرش فناوری‌های جدید در کشاورزی زمانی پایدار خواهد بود که منافع اقتصادی آن برای تولیدکننده روشن باشد. اگر اجرای شناسنامه دیجیتال صرفاً به ثبت اطلاعات و افزایش تشریفات اداری محدود شود، نمی‌توان انتظار داشت که همه کشاورزان با انگیزه کافی در آن مشارکت کنند.
در مقابل، اگر این سامانه بتواند به افزایش فروش، دسترسی به بازارهای جدید، تقویت برند و دریافت بهای متناسب با کیفیت محصول کمک کند، زمینه پذیرش آن نیز تقویت خواهد شد. در این چارچوب، تعاونی‌های چای می‌توانند با تجمیع محصول اعضا، ایجاد برندهای مشترک و مذاکره با خریداران، زمینه عرضه محصولات شناسنامه‌دار را در بازارهای هدف فراهم کنند.
همچنین، فروش محصول با مشخصات قابل رهگیری می‌تواند به شناسایی بهتر تولیدکنندگان، تفکیک محصولات بر اساس کیفیت و ایجاد ارتباط مستقیم‌تر میان تولیدکننده و بازار کمک کند. در چنین شرایطی، چایکار به‌جای اتکای صرف به افزایش حجم تولید، انگیزه بیشتری برای بهبود کیفیت و رعایت اصول تولید محصول سالم خواهد داشت؛ مشروط بر اینکه بازار نیز برای کیفیت مستند و اصالت محصول ارزش اقتصادی قائل شود.
هدف نهایی از هوشمندسازی، صرفاً دیجیتالی کردن اطلاعات نیست، بلکه باید به بهبود جایگاه چایکار در زنجیره ارزش و افزایش سهم او از درآمد نهایی محصول منجر شود. چالش‌های زیرساختی و ضرورت آموزش چایکاران با وجود ظرفیت‌های موجود، اجرای شناسنامه دیجیتال چای با چالش‌هایی همراه است که بی‌توجهی به آن‌ها می‌تواند روند اجرای طرح را با مشکل مواجه کند.
یکی از این چالش‌ها، ضعف دسترسی به اینترنت در برخی مناطق کوهستانی و روستایی است. در چنین مناطقی، طراحی سامانه‌هایی که امکان ثبت اطلاعات بدون اتصال مستمر به اینترنت را فراهم کنند، ضرورت دارد.
در الگوی آفلاین‌محور، اطلاعات ابتدا در تلفن همراه یا ابزار ثبت داده ذخیره می‌شود و پس از برقراری اتصال، به سامانه مرکزی انتقال می‌یابد. این قابلیت می‌تواند مشارکت کشاورزان مناطق دورافتاده را تسهیل کند.
چالش دیگر، آشنایی محدود برخی بهره‌برداران با ابزارهای دیجیتال و نگرانی درباره نحوه استفاده از اطلاعات ثبت‌شده است. برای رفع این مشکل، آموزش حضوری، ساده‌سازی فرآیند ثبت اطلاعات و توضیح روشن منافع اقتصادی طرح اهمیت دارد.
همچنین باید مشخص باشد که اطلاعات چایکاران با چه هدفی جمع‌آوری می‌شود، چه کسانی به آن دسترسی دارند و چگونه از سوءاستفاده احتمالی جلوگیری خواهد شد.
اجرای آزمایشی طرح در چند تعاونی و منطقه چای‌خیز، ارزیابی نتایج و اصلاح مشکلات پیش از گسترش آن به سطح استان، می‌تواند راهکاری عملی برای کاهش هزینه‌ها و افزایش احتمال موفقیت باشد.
