از شناخت خطر تا اقدامات درمانی؛ اهمیت پیشگیری از مسمومیت‌ها

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، مسمومیت ها یکی از مهم ترین چالش های حوزه سلامت به شمار می رود که علاوه بر عارض هایی که بر سلامت افراد دارد، با هزینه های اقتصادی سنگینی نیز همراه است.

در هفته پیشگیری از مسمومیت ها به سر می بریم و در همین راستا، با یداله سهرابی، عضو شورای عالی نظام پزشکی و رئیس کمیسیون دارو و تجهیزات نظام پزشکی کشور، گفتگو کرده ایم که در ادامه می آید.

سئوال: چرا پیشگیری از مسمومیت ها نیازمند توجه و مشارکت همه بخش‌های جامعه است.

سهرابی: مسمومیت‌ها از جمله مشکلات مهم سلامت عمومی هستند که می‌توانند در اثر مصرف نادرست داروها، تماس با مواد شیمیایی، مصرف مواد غذایی آلوده یا سمی، استنشاق گازهای خطرناک، استفاده غیراصولی از سموم دفع آفات نباتی، گزیدگی جانوران سمی و سوءمصرف مواد مخدر، مواد محرک و الکل رخ دهند. برخی از این حوادث ممکن است با عوارض جدی، ناتوانی‌های طولانی‌مدت یا حتی مرگ همراه باشند؛ در حالی که بخش قابل‌توجهی از آن‌ها با آموزش صحیح، رعایت اصول ایمنی و اقدام به‌موقع قابل پیشگیری هستند.

نگاه ما به موضوع مسمومیت‌ها نباید صرفاً محدود به درمان بیماران پس از وقوع حادثه باشد. لازم است پیشگیری را در اولویت قرار دهیم؛ یعنی عوامل خطر را بشناسیم، آگاهی عمومی را افزایش دهیم، رفتارهای پرخطر را اصلاح کنیم و شرایطی فراهم آوریم که افراد پیش از مواجهه با خطر، اطلاعات و مهارت لازم را در اختیار داشته باشند.

پیشگیری از مسمومیت‌ها مسئولیتی همگانی است. نظام سلامت، مدارس، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، خانواده‌ها، داروسازان، معلمان، سازمان‌های مردم‌نهاد و دستگاه‌های اجرایی هر یک در این زمینه نقش مهمی دارند.

هر اندازه این ظرفیت‌ها هماهنگ‌تر عمل کنند، امکان کاهش حوادث و حفاظت از سلامت جامعه بیشتر خواهد شد.

سئوال: شعار «از شناخت خطر تا اقدام به‌موقع؛ برای پیشگیری از مسمومیت‌ها» چه پیامی دارد.

سهرابی: این شعار بر سه مرحله اساسی تأکید می‌کند. شناخت خطر، پیشگیری و اقدام به‌ موقع.

در مرحله نخست، افراد باید بدانند چه عواملی می‌توانند موجب مسمومیت شوند و چگونه می‌توانند این خطرها را در محیط خانه، محل کار، مدرسه و جامعه شناسایی کنند. در مرحله دوم، باید اقدامات پیشگیرانه را به رفتارهای روزمره تبدیل کنیم؛ از نگهداری صحیح داروها گرفته تا رعایت اصول ایمنی در استفاده از وسایل گرمایشی و مواد شیمیایی.

مرحله سوم نیز به واکنش صحیح در زمان بروز حادثه مربوط می‌شود. گاهی تأخیر در دریافت کمک تخصصی یا انجام اقدامات نادرست و خودسرانه می‌تواند شرایط بیمار را وخیم‌تر کند.

بنابراین، مردم باید بدانند در صورت احتمال مسمومیت چه اقداماتی را انجام دهند، از چه کارهایی بپرهیزند و چگونه در کوتاه‌ترین زمان ممکن از خدمات اورژانسی و درمانی کمک بگیرند.

هدف این است که آگاهی عمومی به رفتار ایمن تبدیل شود و جامعه در مواجهه با مسمومیت‌ها، آمادگی بیشتری داشته باشد.

سئوال: با توجه به مسئولیت شما در حوزه دارو و تجهیزات پزشکی، مسمومیت‌های دارویی چه جایگاهی در برنامه‌های پیشگیری دارند.

سهرابی: مسمومیت‌های دارویی یکی از محورهای مهم برنامه است. داروها برای پیشگیری و درمان بیماری‌ها به کار می‌روند، اما مصرف نادرست آنها می‌تواند خطرآفرین باشد.

مصرف بیش از مقدار تجویزشده، استفاده خودسرانه از دارو، مصرف داروی تجویزشده برای دیگران، رعایت نکردن دستور مصرف و نگهداری نامناسب داروها از جمله عواملی هستند که می‌توانند احتمال مسمومیت را افزایش دهند.

در این زمینه، آموزش مصرف منطقی دارو اهمیت فراوانی دارد. مردم باید بدانند دارو را طبق دستور پزشک یا داروساز مصرف کنند، از تغییر خودسرانه مقدار مصرف بپرهیزند و داروها را در بسته‌بندی اصلی و دور از دسترس کودکان نگهداری کنند.

همچنین لازم است درباره خطر تداخل برخی داروها با یکدیگر و با موادی مانند الکل اطلاع‌رسانی شود. مصرف هم‌زمان بعضی داروها می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند؛ بنابراین، هنگام مراجعه به پزشک یا داروساز باید اطلاعات مربوط به داروهای مصرفی به‌طور کامل ارائه شود.

از سوی دیگر، داروسازان به دلیل ارتباط مستقیم با مردم، ظرفیت ارزشمندی برای آموزش و اطلاع‌رسانی دارند. استفاده از این ظرفیت در داروخانه‌ها، مراکز درمانی و برنامه‌های عمومی می‌تواند به افزایش آگاهی مردم و کاهش خطاهای دارویی کمک کند.

سئوال: در خصوص پیشگیری از مسمومیت‌های دارویی چه اقداماتی را پیشنهاد می‌کنید.

سهرابی: پیشنهاد می‌کنم در این روز، پیام‌های آموزشی درباره مصرف صحیح دارو، خطر مصرف خودسرانه و ضرورت نگهداری ایمن داروها به‌صورت گسترده منتشر شود. داروخانه‌ها، مراکز بهداشتی و درمانی و رسانه‌ها می‌توانند در این زمینه مشارکت داشته باشند.

همچنین لازم است به خانواده‌ها یادآوری شود که داروها را در محل امن، دور از دسترس و دید کودکان نگهداری کنند و از قرار دادن آن‌ها در ظروف مواد غذایی یا نوشیدنی خودداری کنند. آموزش نحوه برخورد با مصرف اشتباهی یا بیش از حد دارو نیز اهمیت دارد.

در چنین شرایطی نباید منتظر بروز علائم ماند یا فرد را بدون دستور متخصص وادار به استفراغ کرد؛ بلکه باید فوراً با اورژانس یا مرکز تخصصی مسمومیت‌ها تماس گرفت.

سئوال: چرا پیشگیری از مسمومیت‌ها در کودکان مهم است.

سهرابی: کودکان به دلیل کنجکاوی، شناخت محدود از خطر و تمایل به لمس یا چشیدن مواد ناشناخته، در معرض مسمومیت‌های ناخواسته قرار دارند. داروها، مواد شوینده، سفیدکننده‌ها، حشره‌کش‌ها، مواد نفتی و برخی گیاهان می‌توانند برای آنان خطرناک باشند.

بخش مهمی از این حوادث در محیط خانه رخ می‌دهد؛ بنابراین، ایمن‌سازی خانه و آموزش والدین و مراقبان اهمیت ویژه‌ای دارد. داروها و مواد شیمیایی باید در بسته‌بندی اصلی و محل قفل‌شده نگهداری شوند و هیچ‌گاه نباید آن‌ها را در بطری نوشیدنی یا ظروف خوراکی ریخت.

مدارس، مهدکودک‌ها و مراکز بهداشتی نیز می‌توانند با آموزش‌های متناسب با سن کودکان و آگاهی‌بخشی به والدین، نقش مؤثری ایفا کنند. نکته مهم این است که در صورت احتمال بلع ماده خطرناک توسط کودک، حتی اگر در ابتدا علامتی مشاهده نشود، باید فوراً از خدمات تخصصی راهنمایی گرفت.

سئوال: یکی از موضوعات مهم فصل سرما، مسمومیت با گاز مونوکسید کربن است. چه توصیه‌ای برای پیشگیری از این نوع مسمومیت دارید.

سهرابی: مونوکسید کربن گازی بی‌رنگ و بی‌بو است که در اثر احتراق ناقص سوخت تولید می‌شود و می‌تواند بدون هشدار قابل تشخیص برای افراد، موجب مسمومیت شدید شود. سردرد، سرگیجه، تهوع، ضعف، گیجی و کاهش سطح هوشیاری از جمله علائم احتمالی آن هستند.

استفاده غیراصولی از وسایل گرمایشی، نقص در دودکش، تهویه نامناسب و استفاده از وسایل احتراقی در محیط‌های بسته از عوامل خطر مهم محسوب می‌شوند.

توصیه ما این است که وسایل گرمایشی پیش از استفاده بررسی شوند، دودکش‌ها از نظر سلامت و نصب صحیح مورد توجه قرار گیرند و از وسایل احتراقی در فضاهای بسته و فاقد تهویه مناسب استفاده نشود. نصب هشداردهنده استاندارد مونوکسید کربن نیز می‌تواند در شناسایی خطر مؤثر باشد.

اگر فردی به مسمومیت با این گاز مشکوک شد، باید در صورت امکان ایمن، سریعاً از محیط خارج شود و با اورژانس تماس بگیرد. افراد نباید برای نجات مصدوم، بدون تجهیزات و آموزش لازم وارد محیط آلوده شوند یا پیش از ایمن شدن محل به آن بازگردند.

سئوال: در خصوص مسمومیت‌های غذایی، قارچ‌ها و گیاهان سمی چه توصیه‌هایی دارید.

سهرابی: رعایت اصول بهداشت مواد غذایی و پرهیز از مصرف خوراکی‌های ناشناخته، دو اصل مهم پیشگیری هستند. مسمومیت غذایی ممکن است در اثر آلودگی، نگهداری نامناسب یا آماده‌سازی غیربهداشتی مواد غذایی ایجاد شود.

رعایت زنجیره سرد، پخت مناسب و خودداری از مصرف مواد غذایی مشکوک از اقدامات اساسی در این زمینه است.

در مورد قارچ‌ها، هشدار مهم این است که مردم نباید قارچ‌های خودرو و ناشناخته را بر اساس ظاهر، رنگ، بو یا روش‌های سنتی قابل‌مصرف تشخیص دهند. برخی قارچ‌های سمی شباهت زیادی به انواع خوراکی دارند و مصرف آن‌ها می‌تواند پیامدهای بسیار جدی داشته باشد.

همچنین باید کودکان را از خوردن میوه‌ها، دانه‌ها و بخش‌های ناشناخته گیاهان خودرو یا زینتی منع کرد. در صورت احتمال مصرف قارچ یا گیاه سمی، نباید برای ظاهر شدن علائم منتظر ماند؛ دریافت راهنمایی فوری از اورژانس یا مرکز تخصصی مسمومیت‌ها ضروری است.

سئوال: در بحث پیشگیری از مسمومیت با سموم دفع آفات نباتی و مواد شیمیایی چه اقداماتی را ضروری می‌دانید.

سهرابی: سموم کشاورزی و مواد شیمیایی در صورت استفاده یا نگهداری نادرست می‌توانند از طریق بلع، استنشاق یا تماس پوستی و چشمی موجب مسمومیت شوند. این موضوع به‌ویژه برای کشاورزان، باغداران، کارکنان مرتبط و خانواده‌هایی که این مواد را در محیط زندگی نگهداری می‌کنند، اهمیت دارد.

آموزش مطالعه برچسب محصولات، رعایت دستورالعمل مصرف، استفاده از تجهیزات حفاظت فردی و نگهداری سموم در محل قفل‌شده و دور از مواد غذایی باید در اولویت قرار گیرد. همچنین انتقال این مواد به بطری نوشیدنی یا ظروف خوراکی اقدامی بسیار خطرناک است.

در محیط خانه نیز باید از مخلوط کردن خودسرانه مواد شوینده پرهیز شود؛ زیرا ترکیب برخی مواد، مانند سفیدکننده با آمونیاک یا مواد اسیدی، می‌تواند گازهای سمی تولید کند.

در صورت تماس با ماده شیمیایی، باید از ادامه مواجهه جلوگیری کرد و مطابق دستورالعمل ایمنی ماده و راهنمایی نیروهای امدادی اقدام نمود. در صورت تماس پوستی یا چشمی، شست‌وشوی مناسب با آب فراوان در بسیاری از موارد ضروری است، اما نباید برای خنثی کردن ماده از ترکیبات دیگر به‌صورت خودسرانه استفاده کرد.

سئوال: در خصوص پیشگیری از مسمومیت‌های ناشی از گزیدگی جانوران سمی نیز توضیحاتی بفرمایید.

سهرابی: گزیدگی برخی جانوران، از جمله مارها و عقرب‌ها، می‌تواند با عوارض جدی همراه باشد. رعایت نکات ایمنی هنگام حضور در طبیعت، مزارع، باغ‌ها و مناطق مستعد حضور این جانوران اهمیت زیادی دارد.

استفاده از کفش و لباس مناسب، پرهیز از وارد کردن دست به شکاف سنگ‌ها و مکان‌های تاریک و خودداری از نزدیک شدن به جانوران ناشناخته از جمله اقدامات پیشگیرانه هستند.

در صورت گزیدگی، حفظ آرامش، محدود کردن حرکت عضو در حد امکان و تماس فوری با اورژانس اهمیت دارد. بریدن محل گزیدگی، مکیدن زخم، بستن محکم عضو با تورنیکه و استفاده از روش‌های سنتی زیان‌بار می‌تواند شرایط را بدتر کند.

مصدوم باید در سریع‌ترین زمان ممکن به مرکز درمانی منتقل شود تا ارزیابی و درمان تخصصی صورت گیرد.

سئوال: در مورد مسمومیت‌های ناشی از سوءمصرف مواد مخدر، مواد محرک و الکل نیز نکاتی را بفرمایید.

سهرابی: مسمومیت ناشی از سوءمصرف مواد می‌تواند به اختلال هوشیاری، مشکلات تنفسی، تشنج، اختلالات قلبی و حتی مرگ منجر شود. مصرف هم‌زمان مواد مختلف، به‌ویژه مواد تضعیف‌کننده سیستم عصبی، می‌تواند خطر را افزایش دهد.

در این زمینه، آموزش علمی، گفتگوی مسئولانه با نوجوانان و جوانان، حمایت خانواده و دسترسی به خدمات تخصصی اهمیت فراوانی دارد. باید از برخوردهای مبتنی بر سرزنش و انگ‌زنی پرهیز کنیم تا افراد و خانواده‌ها بتوانند در صورت مواجهه با مشکل، برای دریافت کمک اقدام کنند.

مدارس، دانشگاه‌ها، مراکز سلامت روان، رسانه‌ها و مراکز درمانی می‌توانند در افزایش آگاهی درباره پیامدهای سوءمصرف مواد و معرفی مسیرهای دریافت خدمات مشاوره و درمان نقش داشته باشند.

در صورت کاهش سطح هوشیاری، تنفس کند یا نامنظم، تشنج یا کبودی لب‌ها پس از مصرف احتمالی مواد، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت. در چنین شرایطی، زمان اهمیت زیادی دارد و نباید فرد را به حال خود رها کرد یا برای بهبود او از روش‌های خودسرانه استفاده کرد.

سئوال: نقش مدارس، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها و خانواده‌ها در موفقیت پیشگیری از مسمومیت ها چیست.

سهرابی: هیچ برنامه پیشگیرانه‌ای بدون مشارکت مردم و نهادهای اجتماعی به نتیجه مطلوب نمی‌رسد. نظام سلامت می‌تواند دانش علمی و راهنمایی تخصصی ارائه دهد، اما برای تبدیل این دانش به رفتار روزمره، به همکاری سایر بخش‌ها نیاز داریم.

مدارس و دانشگاه‌ها محیط مناسبی برای آموزش مستمر و فرهنگ‌سازی هستند. معلمان و مربیان می‌توانند مفاهیم پیشگیری را به زبان ساده به دانش‌آموزان منتقل کنند و دانشجویان نیز با مشارکت در پویش‌های آموزشی، تولید محتوای علمی و فعالیت‌های داوطلبانه به گسترش آگاهی عمومی کمک کنند.

رسانه‌ها نیز با انتشار پیام‌های کوتاه، برنامه‌های کارشناسی، پوسترها و محتوای تصویری می‌توانند اطلاعات صحیح را در دسترس گروه‌های مختلف جامعه قرار دهند. خانواده‌ها هم نقش اساسی در ایمن‌سازی محیط زندگی و آموزش رفتارهای پیشگیرانه دارند.

ضروری است این فعالیت‌ها به یک هفته محدود نشوند و آموزش پیشگیری از مسمومیت‌ها به‌صورت مستمر در برنامه‌های سلامت عمومی دنبال شود.

سئوال: در مواجهه با مسمومیت احتمالی، مهم‌ترین اقداماتی که مردم باید بدانند چیست.

سهرابی: نخستین اصل این است که در صورت شک به مسمومیت، موضوع را جدی بگیریم و برای دریافت کمک تخصصی تأخیر نکنیم. برخی مسمومیت‌ها در ساعات اولیه ممکن است علائم واضحی نداشته باشند، اما بعداً به وضعیت خطرناک تبدیل شوند.

مردم باید از وادار کردن فرد به استفراغ، دادن دارو یا مواد خنثی‌کننده به‌صورت خودسرانه و استفاده از درمان‌های غیرعلمی خودداری کنند. اگر فرد دچار اختلال هوشیاری، تشنج یا مشکلات تنفسی شده است، تماس فوری با اورژانس ضروری است.

در مواجهه با گاز یا مواد شیمیایی نیز ایمنی فرد کمک‌کننده باید در اولویت باشد. نباید برای نجات مصدوم، خود را در معرض همان عامل خطر قرار داد.

در صورت امکان، اطلاعات مربوط به ماده، زمان مواجهه و مقدار احتمالی آن باید در اختیار کادر درمان قرار گیرد.

مهم‌ترین پیام این است که اقدام صحیح و سریع، دریافت راهنمایی از افراد متخصص و پرهیز از درمان خودسرانه می‌تواند در کاهش عوارض مسمومیت نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد.

سئوال: برای ارزیابی میزان موفقیت هفته پیشگیری از مسمومیت‌ها چه شاخص‌هایی را باید در نظر گرفت.

سهرابی: تعداد برنامه‌های آموزشی، میزان مشارکت مراکز بهداشتی و درمانی، مدارس و دانشگاه‌ها، گستره انتشار محتوای آموزشی و میزان مشارکت رسانه‌ها، شاخص‌های مهمی برای ارزیابی اجرای برنامه هستند.

در کنار این موارد، باید بررسی کنیم که آیا آگاهی مخاطبان درباره عوامل خطر، روش‌های پیشگیری و اقدامات صحیح در شرایط اضطراری افزایش یافته است یا خیر. استفاده از پرسش‌نامه‌های ساده پیش و پس از آموزش و دریافت بازخورد از شرکت‌کنندگان می‌تواند به این ارزیابی کمک کند.

همچنین لازم است نتایج برنامه‌ها مستندسازی شود تا نقاط قوت و ضعف مشخص شوند و برای دوره‌های بعدی بتوان برنامه‌ریزی دقیق‌تر و اثربخش‌تری انجام داد.

سئوال: چه توصیه ای به مردم و مسئولان در هفته پیشگیری از مسمومیت‌ها دارید.

سهرابی: پیشگیری از مسمومیت‌ها باید به بخشی از فرهنگ عمومی سلامت تبدیل شود. هر فرد می‌تواند با رعایت چند اصل ساده، از جمله مصرف صحیح دارو، نگهداری ایمن مواد شیمیایی، استفاده اصولی از وسایل گرمایشی، پرهیز از مصرف قارچ‌ها و گیاهان ناشناخته و دریافت سریع کمک تخصصی در شرایط اضطراری، از سلامت خود و اطرافیانش محافظت کند.

از نظام سلامت، مدارس، دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، خانواده‌ها و همه نهادهای مرتبط انتظار می‌رود با همکاری و هم‌افزایی، آموزش‌های علمی و کاربردی را گسترش دهند و زمینه مشارکت عمومی را فراهم کنند.

هفته پیشگیری از مسمومیت‌ها فرصتی برای یادآوری این مسئولیت مشترک است؛ اما مسئولیت ما در این زمینه به یک هفته محدود نمی‌شود. با آموزش مستمر، شناسایی خطرها، رفتارهای ایمن و اقدام به‌موقع می‌توانیم در کاهش مسمومیت‌های قابل پیشگیری و حفاظت از جان انسان‌ها گام‌های مؤثری برداریم.