پشت نیمکت‌های نابرابر/وقتی بخت دانش‌آموزان به جیب والدین گره می‌خورد

به گزارش خبرگزاری ۶۰ثانیه، مدرسه برای همه دانش‌آموزان قرار است فرصتی برای یادگیری و ساختن آینده باشد؛ اما تفاوت میان مدارس دولتی و غیردولتی، از امکانات آموزشی گرفته تا هزینه‌های تحصیل، این فرصت را برای خانواده‌ها یکسان نکرده است. برخی والدین از کمبود امکانات در مدارس دولتی گلایه دارند و برخی دیگر برای فراهم کردن شرایط آموزشی بهتر، ناچار به پرداخت شهریه‌های سنگین هستند؛ موضوعی که بار دیگر مسئله عدالت آموزشی و فرصت برابر تحصیل را به میان می‌آورد.

این تفاوت‌ها، تنها به امکانات و شهریه مدارس محدود نمی‌شود، بلکه پای آینده تحصیلی دانش‌آموزان و میزان برخورداری آن‌ها از فرصت‌های برابر آموزشی را نیز به میان می‌کشد؛ مسئله‌ای که در گفت‌وگو با والدین، معلمان و مسئولان آموزش و پرورش از زوایای مختلف بررسی شده است.

از کلاس‌های کم‌جمعیت تا دغدغه‌های تربیتی؛ چرا خانواده‌ها مدارس غیردولتی را انتخاب می‌کنند؟

یکی از مادرانی که فرزند 10 ساله‌اش از کلاس اول در مدرسه غیردولتی تحصیل می‌کند، درباره دلیل این انتخاب می‌گوید: این مدرسه را براساس تجربه مثبت اقوام انتخاب کرده و خانواده‌اش نیز از این انتخاب رضایت دارند.

وی با اشاره به شهریه 50 میلیون تومانی فرزندش می‌گوید: هزینه سرویس و سایر مخارج نیز به هزینه شهریه اضافه می‌شود. اگر مجموع هزینه‌ها را در نظر بگیریم، هزینه تحصیل فرزندم در طول سال تحصیلی از حقوق یک ماه خانواده نیز بیشتر می‌شود.

این مادر، دلیل ادامه تحصیل فرزندش در مدرسه غیردولتی را برخورداری از محیط سالم آموزشی و تربیتی عنوان می‌کند و معتقد است تفاوت این مدارس با مدارس عادی در برخی زمینه‌ها قابل‌مشاهده است.

یکی دیگر از والدین، دلیل انتخاب مدرسه غیر دولتی را کیفیت آموزشی آن عنوان می‌کند و می‌گوید: بعضی مدارس غیردولتی ساعات آموزشی بیشتری دارند، کلاس‌هایشان زودتر از مدارس عادی آغاز می‌شود و حتی در دوره تعطیلی مدارس به دلیل شرایط جنگی، علاوه بر آموزش مجازی، در برخی روزها کلاس حضوری برگزار کرده‌اند.

وی همچنین به فرآیند انتخاب معلمان و خانواده‌ها در برخی مدارس اشاره می‌کند و می‌گوید توجه به مسائل اعتقادی و تربیتی در کنار آموزش، از دیگر دلایل انتخاب این مدارس برای خانواده‌اش بوده است.

مادر دیگری که دو فرزند محصل دارد، می‌گوید امسال برای تحصیل فرزندانش در یک مدرسه غیردولتی، با احتساب هزینه‌های جانبی، حدود 150 میلیون تومان در سال هزینه می‌کند؛ رقمی که به گفته او حدود 30 درصد درآمد خانواده را شامل می‌شود. این مادر که فرزند 10 ساله‌اش از پیش‌دبستانی در مدرسه غیردولتی تحصیل می‌کند، شهریه امسال را 60 میلیون تومان اعلام می‌کند که نسبت به سال گذشته حدود 16 میلیون تومان افزایش داشته است.

وی علاوه بر شهریه، هزینه لباس، کتاب‌های جانبی، جشن‌ها و برنامه‌های مدرسه را نیز از مخارج تحصیل فرزندانش می‌داند. این مادر معتقد است کاهش فاصله طبقاتی در آموزش همچنان یکی از مطالبات جدی خانواده‌هاست.ما برای تحصیل بهتر فرزندانمان مجبوریم از سایر هزینه‌ها بزنیم تا بچه‌ها بتوانند در یک مدرسه متوسط درس بخوانند.

مادر دیگری که فرزند محصلش در مدرسه غیردولتی درس می‌خواند، در اینباره اظهار می‌کند: تعداد کمتر دانش‌آموزان در کلاس‌ها، ورود دانش‌آموزان و خانواده‌ها از طریق فرآیند گزینش و پاسخگویی بیشتر معلمان و کادر مدرسه یکی از دلایل ما برای انتخاب مدرسه غیر دولتی بوده است.

وی ادامه می‌دهد: البته افزایش هزینه‌ها می‌تواند در ادامه مسیر تحصیل، تصمیمان را عوض کند و ادامه تحصیل فرزندم در این مدارس، وابسته به میزان افزایش شهریه و شرایط مالی خانواده است.

پدری که فرزند 12 ساله‌اش در پایه ششم تحصیل می‌کند، چهارمین سال حضور فرزندش در مدرسه غیردولتی را تجربه می‌کند.

وی عنوان می‌کند: هزینه‌های جانبی فقط به لباس فرم و کتاب‌های کمک‌آموزشی محدود نمی‌شود و گاهی اقلامی مانند دستمال کاغذی، چسب حرارتی، ماژیک و حتی شکلات نیز از خانواده‌ها درخواست می‌شود.

او می‌گوید: در طی سال مدرسه از ما می‌خواهد چندین هدیه برای فرزندمان در نظر بگیریم و در کنار آن برای بچه‌های کلاس هم شکلات تهیه کنیم. که همین مبالغ به ظاهر جزئی هزینه‌های جانبی را افزایش می‌دهد.

این پدر یکی از مشکلات مدارس را نبود توضیح شفاف درباره محل هزینه‌کرد مبالغ دریافتی می‌داند و می‌گوید: ما دقیقا نمی‌دانیم این هزینه‌ها صرف چه خدماتی برای فرزندانمان می‌شود. وی اظهار می‌کند: با این وجود، تا جایی که توان مالی داشته باشد، فرزندانش را به مدرسه دولتی نمی‌فرستد.

البته وی تأکید می‌کند که انتخاب مدرسه غیردولتی برای همه خانواده‌ها با هدف برخورداری از امکانات آموزشی یا سطح علمی بالاتر انجام نمی‌شود.

به گفته این پدر، دغدغه اصلی او بیشتر مسائل فرهنگی و تربیتی و همخوانی محیط مدرسه با ارزش‌های خانواده است؛ به همین دلیل ترجیح می‌دهد فرزندانش در محیطی تحصیل کنند که به اعتقاد او از نظر فرهنگی و تربیتی با معیارهای خانواده‌اش تناسب بیشتری داشته باشد.

چالش هزینه‌های فزاینده و انتخاب اجباری مدارس دولتی

یکی از والدینی که فرزندش در مدرسه دولتی تحصیل می‌کند، اظهار می‌کند: طی سه سال گذشته فرزندم را در مدرسه غیردولتی ثبت‌نام می‌کردیم، اما امسال به دلیل افزایش شهریه و هزینه‌های جانبی، دیگر توان پرداخت هزینه‌های تحصیل در این مدارس را نداشتیم و ناچار شدیم مدرسه دولتی را انتخاب کنیم.

وی با اشاره به تفاوت امکانات مدارس دولتی و غیردولتی می‌گوید: هرچند امکانات مدارس دولتی در مقایسه با مدارس غیردولتی محدودتر است، اما این تفاوت به اندازه‌ای نیست که پرداخت چنین مبالغی به‌عنوان شهریه را توجیه کند.

او معتقد است موفقیت تحصیلی دانش‌آموزان صرفاً به نوع مدرسه وابسته نیست و می‌گوید: اگر دانش‌آموزی درس‌خوان باشد و خانواده نیز در مسیر تحصیل او همراهی و پیگیری لازم را داشته باشد، در مدرسه دولتی هم می‌تواند به موفقیت‌های علمی دست پیدا کند و حتی نخبه شود.

یکی دیگر از مادرانی که فرزندانش در مدرسه دولتی تحصیل می‌کنند، اظهار می‌کند: سه فرزند دارم که هر سه در مدرسه دولتی درس می‌خوانند.

وی با اشاره به تجربه تحصیلی فرزند بزرگ‌ترش می‌گوید: پسر بزرگم 10 سال است که در مدارس دولتی تحصیل می‌کند و از دانش‌آموزان درس‌خوان و موفق است؛ بنابراین نمی‌توان با قطعیت گفت مدارس غیردولتی از کیفیت آموزشی بالاتری برخوردارند.

این مادر معتقد است موفقیت تحصیلی دانش‌آموزان تنها به نام و نوع مدرسه وابسته نیست و عواملی مانند استعداد و تلاش خود دانش‌آموز، پیگیری خانواده و کیفیت تدریس معلمان نیز در این مسیر نقش دارند.

به گفته وی، نمی‌توان صرفاً با مقایسه دولتی و غیردولتی بودن مدارس، درباره کیفیت آموزش و میزان موفقیت دانش‌آموزان قضاوت کرد. نگاه معلمان: تراکم بالای کلاس‌ها و چالش‌های معیشتی در کنار تجربه خانواده‌ها، معلمان مدارس دولتی نیز از مشکلاتی سخن می‌گویند که به اعتقاد آن‌ها بر کیفیت آموزش تأثیر می‌گذارد.

یکی از معلمان مدارس دولتی که سه سال سابقه تدریس دارد، با اشاره به تفاوت شرایط مدارس دولتی و غیردولتی می‌گوید: تراکم دانش‌آموزان در کلاس‌های مدارس دولتی گاهی به 35 تا 40 نفر می‌رسد، در حالی که از نظر او تعداد استاندارد و دارای بازدهی آموزشی بالا، حدود 20 تا 25 دانش‌آموز است.

وی معتقد است بخش قابل‌توجهی از هزینه‌های مدارس دولتی از طریق کمک اولیا و خیرین تأمین می‌شود، در حالی که برخی مدارس غیردولتی از حمایت ارگان‌ها یا اشخاص برخوردارند.

این معلم، مشکلات معیشتی فرهنگیان را نیز یکی از عوامل کاهش انگیزه کاری می‌داند و می‌گوید فشار اقتصادی باعث شده برخی همکاران، به‌ویژه معلمان مرد، به مشاغل دوم روی بیاورند؛ موضوعی که می‌تواند از تمرکز و زمان کافی آن‌ها برای حرفه معلمی بکاهد.

به گفته او، کمبود بودجه مدارس دولتی برای تأمین نیازهای اولیه آموزشی از جمله چاپ برگه‌های امتحانی و کاربرگ‌ها و همچنین استفاده از تجهیزات روز در کلاس‌های هوشمند، تنوع و کیفیت فعالیت‌های آموزشی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

این معلم معتقد است دانش‌آموزانی که خانواده‌هایشان توان مالی کمتری دارند، در دسترسی به امکانات آموزشی و کتاب‌های کمک‌آموزشی نیز با محدودیت بیشتری مواجه می‌شوند و این مسئله می‌تواند فرصت موفقیت آن‌ها در کنکور و ورود به مدارس نمونه و استعدادهای درخشان را کاهش دهد.

وی همچنین نسبت به آثار روانی مقایسه دانش‌آموزان با یکدیگر هشدار می‌دهد و می‌گوید برخی دانش‌آموزان به دلیل تفاوت امکانات، فشار روحی بیشتری را تجربه می‌کنند؛ مسئله‌ای که ممکن است بر انتخاب مسیر آینده آن‌ها نیز اثر بگذارد.

این معلم، تمرکز بیشتر دولت بر تأمین بودجه مدارس دولتی، جذب معلمان متخصص و متعهد، بهبود وضعیت معیشتی فرهنگیان و افزایش انگیزه شغلی آن‌ها را از راهکارهای کاهش نیاز خانواده‌ها به ثبت‌نام فرزندانشان در مدارس غیردولتی می‌داند.

پاسخ مسئولان: سهم مدارس غیردولتی و نقش آن‌ها در توسعه آموزشی

در مقابل این دیدگاه‌ها رئیس اداره مدارس و مراکز غیردولتی و توسعه مشارکت‌های مردمی آموزش و پرورش خراسان رضوی معتقد است این مدارس علاوه بر توسعه ظرفیت آموزشی، می‌توانند در کاهش تراکم کلاس‌های مدارس دولتی و آزاد شدن بخشی از منابع دولت برای دانش‌آموزان مناطق محروم نقش داشته باشند.

13.5 درصد دانش‌آموزان خراسان رضوی در مدارس غیردولتی تحصیل می‌کنند

علی اسدی از مشهد، با اشاره به سهم مدارس غیردولتی در نظام آموزشی کشور اظهار می‌کند: حدود 2.5 میلیون دانش‌آموز در نزدیک به 21 هزار مدرسه غیردولتی کشور تحصیل می‌کنند و در استان خراسان رضوی نیز 13.5 درصد دانش‌آموزان در این مدارس مشغول به تحصیل هستند.

وی می‌افزاید: نقش مدارس غیردولتی را نباید صرفاً در تعداد مدارس یا آمار دانش‌آموزان خلاصه کرد؛ چراکه این مدارس علاوه بر کمک به توسعه ظرفیت آموزشی و ایجاد فرصت‌های شغلی، زمینه‌ساز مشارکت مردم در امر تعلیم و تربیت هستند.

رئیس اداره مدارس و مراکز غیردولتی خراسان رضوی با اشاره به ظرفیت این مدارس در ارتقای کیفیت آموزشی بیان می‌کند: انعطاف‌پذیری بیشتر در اجرای برنامه‌های آموزشی و تربیتی، بهره‌گیری از روش‌ها و امکانات نوین تدریس و امکان جذب نیروهای متخصص و توانمند از جمله ظرفیت‌های مدارس غیردولتی است.

اسدی ادامه می‌دهد: دولت برای دانش‌آموزانی که در مدارس غیردولتی تحصیل می‌کنند، هزینه سرانه آموزشی پرداخت نمی‌کند و می‌تواند منابع مربوطه را به دانش‌آموزان مناطق محروم اختصاص دهد. همچنین وجود این مدارس می‌تواند به کاهش تراکم دانش‌آموزی در کلاس‌های مدارس دولتی کمک کند.

وی درباره نگرانی خانواده‌ها از طبقاتی شدن آموزش نیز بیان می‌کند: نگرانی درباره عدالت آموزشی، دغدغه‌ای جدی و مهم است و برخورداری از آموزش باکیفیت نباید به توان اقتصادی خانواده‌ها وابسته باشد.

رئیس اداره مدارس و مراکز غیردولتی خراسان رضوی با اشاره به مواد 28 و 29 قانون تأسیس و اداره مدارس و مراکز آموزشی و پرورشی غیردولتی تصریح می‌کند: براساس ماده 28، حداقل 20 درصد ظرفیت این مدارس باید به دانش‌آموزان همان محله اختصاص یابد و طبق ماده 29 نیز مدارس موظف‌اند دانش‌آموزان کم‌بضاعت معرفی‌شده از سوی آموزش و پرورش را ثبت‌نام کنند.

اسدی با بیان اینکه همه مدارس غیردولتی، مدارس گران‌قیمت نیستند، عنوان می‌کند: بسیاری از مؤسسان با انگیزه‌های خیرخواهانه و آموزشی در این حوزه فعالیت می‌کنند.

رئیس اداره مدارس و مراکز غیردولتی و توسعه مشارکت‌های مردمی آموزش و پرورش خراسان رضوی درباره دلایل رشد و توسعه مدارس غیردولتی اظهار می‌کند: رشد کمی این مدارس بر اساس نیاز منطقه و با نظر شورای نظارت بر مدارس و مراکز غیردولتی انجام می‌شود. همه افرادی که مجوز تأسیس دریافت می‌کنند، به دلایل مختلف موفق به راه‌اندازی مدرسه نمی‌شوند و با دید خوش‌بینانه می‌توان گفت حدود 60 درصد مجوزهای تأسیس به راه‌اندازی مدرسه منتهی می‌شود.

وی درباره تأثیر کیفیت مدارس دولتی بر انتخاب خانواده‌ها نیز می‌گوید: بخشی از تقاضا برای مدارس غیردولتی ناشی از تغییر انتظارات خانواده‌ها و تمایل آن‌ها به استفاده از محیط‌های آموزشی متفاوت، کلاس‌های کم‌جمعیت‌تر و توجه به استعدادهای فردی دانش‌آموزان است.

رئیس اداره مدارس و مراکز غیردولتی خراسان رضوی تصریح می‌کند: البته در برخی مناطق، تراکم بالای دانش‌آموزان یا محدودیت امکانات نیز بر تصمیم خانواده‌ها تأثیر می‌گذارد و برخی خانواده‌ها به دلیل اهمیت تحصیل و آینده فرزندانشان، مدارس غیردولتی را انتخاب می‌کنند.

اسدی با تأکید بر اینکه این موضوع به معنای ضعف همه مدارس دولتی نیست، بیان می‌کند: مدارس دولتی بسیار موفقی داریم که کارنامه درخشانی از خود به‌جا گذاشته‌اند، اما باید شرایطی فراهم شود که حق انتخاب خانواده‌ها به انتخاب اجباری ناشی از نبود ظرفیت یا نگرانی از کیفیت تبدیل نشود.

شفافیت در شهریه و سازوکارهای نظارتی

وی درباره نحوه تعیین و نظارت بر شهریه مدارس غیردولتی می‌گوید: شهریه این مدارس براساس ضوابط قانونی و پس از ارزیابی عملکرد و بررسی مستنداتی از جمله کیفیت آموزشی و پرورشی، میزان اجاره، بیمه، حقوق معلمان و نرخ تورم سالانه تعیین می‌شود و پس از تأیید در مراجع مربوط، در سامانه ابلاغ می‌شود.

اسدی با بیان اینکه هیچ مدرسه‌ای مجاز به دریافت وجه خارج از چارچوب مصوب نیست، می‌افزاید: باید میان شهریه ثابت، فوق‌برنامه و خدمات جانبی تفکیک قائل شد و طبق قانون، سقف شهریه فوق‌برنامه نباید از 40 درصد شهریه ثابت بیشتر باشد.

وی از تشکیل کارگروه‌های تخصصی متشکل از 20 ارزیاب برای نظارت بر مدارس غیردولتی استان خبر می‌دهد و می‌گوید: بازدیدهای میدانی، بررسی قراردادهای ثبت‌نام، الزام مدارس به نصب پوستر شهریه در معرض دید اولیا و نظارت بر واریز وجوه به حساب بانکی مستقل مدرسه از جمله اقدامات نظارتی است.

رئیس اداره مدارس و مراکز غیردولتی خراسان رضوی ادامه می‌دهد: در صورت احراز تخلف، پرونده در شورای نظارت استان بررسی و ضمانت‌ اجراهای قانونی از اخطار و توبیخ تا لغو مجوز اعمال می‌شود.

اسدی تأکید می‌کند: خدمات ویژه باید به‌صورت جداگانه اعلام شود و دریافت هزینه برای آن‌ها اجباری نیست. همچنین خانواده‌ها می‌توانند از طریق سامانه مای‌مدیو و در قسمت خدمات آموزشی، بخش استعلام شهریه، مبالغ شهریه ثابت و فوق‌برنامه مدارس را مشاهده کنند.

وی در پاسخ به این پرسش که برای کاهش فاصله طبقاتی در حوزه آموزش چه راهکارهایی وجود دارد، اظهار می‌کند: کاهش فاصله طبقاتی در آموزش نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات هماهنگ است.

رئیس اداره مدارس و مراکز غیردولتی خراسان رضوی، تقویت کیفیت مدارس دولتی از طریق تأمین و انگیزه‌بخشی به نیروی انسانی توانمند، بهبود فضاهای آموزشی و توزیع عادلانه امکانات را از مهم‌ترین اقدامات در این زمینه می‌داند و می‌گوید: حمایت هدفمند از دانش‌آموزان مستعد و کم‌برخوردار، توسعه ظرفیت مشارکت خیرین، افزایش شفافیت شهریه‌ها و هدایت مدارس غیردولتی به سمت کیفی‌سازی در مناطق محروم نیز اهمیت دارد.

اسدی خاطرنشان می‌کند: عدالت آموزشی به معنای حذف تنوع مدارس یا محدود کردن مشارکت مردم نیست، بلکه به این معناست که این تنوع نباید به محرومیت دانش‌آموزان از فرصت‌های اساسی یادگیری منجر شود.

به گفته وی، هدف نهایی نظام آموزشی باید این باشد که استعداد، تلاش و نیازهای آموزشی و پرورشی دانش‌آموز تعیین‌کننده فرصت پیشرفت او باشد، نه صرفاً توان مالی خانواده‌اش. با کنار هم قرار دادن روایت خانواده‌هایی که برای برخورداری از محیط آموزشی موردنظرشان هزینه‌های سنگینی می‌پردازند، دغدغه معلمان درباره کمبود امکانات و پاسخ مسئولان آموزش و پرورش، یک مطالبه مشترک بیش از گذشته خودنمایی می‌کند؛ اینکه کیفیت آموزش و فرصت پیشرفت نباید به میزان درآمد خانواده‌ها وابسته باشد.

گزارش از سارا آویشی